Transcript
Merhaba arkadaşlar. Hoş geldiniz Ankara Us Atölyesi Felsefe ve Düşünce Platformu'na. Bugünkü buluşmamızda Sayın Profesör Doktor Hali Salbayrak Hocam bizlerle birlikte olacak. Hali Hocam'ın Ankara Us Atölyesi'nde bu üçüncü konuk edinişimiz oluyor. Sağ olsun kendileri vakit ayırıp gerçekten değerli düşüncelerini, tecrübelerini, bilgi birikimini bizimle paylaşıyor. Hali Hocam Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi'nde hocalarımızdan. Emekli fakat hala İlahiyat Fakültesi'nde derslere giriyor. Böyle değerli konferanslarda da bizimle bizlerle tecrübelerini, bilgi birikimlerini, düşüncelerini paylaşıyor.
Ben çok kendisini anlatmayı gereksiz buluyorum. Hocaların hocasıdır Hali Salbayrak. Gerek İlahiyat gerek düşünce dünyamızda. Kendisine o yüzden şükranlarımı sunmuş olayı. Konferansımızın konusu Kur'an'da siyasi içerik. İlk kısımda hocam konuşmalarını gerçekleştirecek. İkinci kısımda sizlerin soruları veya ifade etmek istediğiniz düşüncelerinizi dinleyebileceğiniz zaman dilimine başlayacak. Ben kıymetli hocama teşekkürlerimi sunup sözü kendilerine bırakıyorum. Buyurun hocam. Çok teşekkür ediyorum İbrahim'e. Güzel sözleriniz için de ayrıca özel bir teşekkür. Değerli dostlar, değerli arkadaşlar. Bugün Kur'an'da siyasi içerik başlıklı bir konuşmamız olacak sizinle.
Bakalım. Bazen da diyaloğsal bir yapı içerisinde zaten soru cevap veya katkılarınızı da alacağız sonra. Eee, umarım verimli bir toplantı olur. Arkadaşlar, eee, Kur'an'da siyasi içerik dediğimizde belki başlangıçta yadırganabilir. Ne yani bir dini kitabında siyasi içeriğin, eee, ne ilgisi vardır diye sorular sorulabilir. Eee, buradan bir şekilde Kur'an'ın mahiyeti üzerinden, neliği üzerinden, eee, meseleyi ele alarak o konuda birkaç söz söyleyerek, eee, konuşmama başlamış olayın. Bir kere Kur'an nedir, nasıl bir kitaptır sorusunu sorduktan sonra ancak Kur'an'ın içeriği hakkında bir fikre sahip olabiliyoruz.
Evet, bizim gibi böyle Müslüman toplumlarda Kur'an işte mukaddes bir kitaptır. Eee, din kitabıdır. Dinin kaynağıdır, ana kaynağıdır tarzında böyle kalıpsal cümlelerimiz var. Böyle önermeler var. Eee, iyi tamam genel manada bir şey ifade ediyor bu. Ama bu biraz sanki öğretinin yani dini öğretinin kendisini bütünüyle bütünüyle içeren ve her şeyin formüle edildiği masa başı yazılmış bir kitap izlenimi de uyandırıyor. Böyle tanımlamalar yaptığımızda. Bu bakımdan, eee, Kur'an'ın mahiyeti hakkında konuştuğumuz zaman şöyle bir durumla karşı karşıya kalıyoruz. Hz. Muhammed'in toplumuyla girdiği Mekke ve Medine toplumuyla girdiği ilişkinin sonucu olarak ortaya çıkmış bir söz varlığından bahsediyoruz.
Yani bir metinden bahsetmiyoruz aslında. Bir kitaptan bahsetmiyoruz. Her ne kadar hani kutsal kitap tabirini, eee, Kur'an için eee bir adlandırma olarak öngörsek de aslında hakikati halde Kur'an bir söz sözler varlığıdır. Yani bir kelamdır. Ve sözler varlığı olması zaten onun sözelliğinden de kaynaklanıyor. Yazı diliyle gelmiş değildir. Sözlü dille gelmiştir. Eee cümleler zaman zaman kopuk kopuktur. Eee arka plan bilgileri verilmez. Hikaye anlatılmaz. Hikaye anlatılmadan birdenbire konunun içine girilir. Bu sefer eksik kalan bölümler olur. Eee kronolojiye riayet edilmez. Kronolojik bir eee düzeni yok Kur'an-ı Kerim'in.
Dolayısıyla Hz. Muhammed'in toplumla girdiği eee eee ilişkinin bir sonucu olarak sorular var, cevaplar var, çatışmalar var, buluşmalar var, savaşlar var. Eee ve o toplumun zihinsel dönüşümüne yönelik öneriler var. Bütün bunlar aslında canlı bir biçimde 22 küsur yani 22 sene 23 sene yakın bir müddet zarfında eee o toplumdan gelen talepler, o toplumda olan olaylar ve olgular Kur'an'ın teşekkülünde oluşmasında, ayetlerin inmesinde çok önemli bir rol oynuyor. Bizim geleneğimizde ilahiyat alanına ilgi duyanlar varsa eğer bilirler ki ayetlerin sebebi nüzulleri vardır. Yani indiriliş sebepleri vardır.
Aslında Kur'an'ın her bir ifadesinin indiriliş sebebi vardır. Ama kaynaklarımızda bu sebeplere dair verilerimiz eksiktir. Her ayete dair bir sebebi nüzul eee bizim literatürümüzde yer almıyor. Sınırlı sayıda sebebi nüzul bilgisi var. Bu ne demektir? Sebebi nüzul aslında ifadesi inmeden önce, Kur'an ayeti inmeden önce bir şey oluyor. O olan şeyin üzerine iniyor. Yani böyle durup dururken boşluğa söylenmiş bir söz varlığı olarak ortaya çıkmıyor bir kere Kur'an-ı Kerim. Onun için başlangıçta ne ne demiştim? Kur'an bir kitap hüviyetinde değildir. Bir söylemdir. Bir hitaptır. Dolayısıyla söylem eee disiplinli bir bütünlük de içermez.
Söylem zamana göre, mekana göre, ihtiyaçlara göre değişik eee kılıklar kazanır, değişik biçimler kazanır. Onun için de biz baktığımız zaman Mekke'de ilk yıllarda inen ayetlerle Mekke'nin orta döneminde inen ayetler ve Mekke'nin son döneminde inen ayetler arasında konu ve üslup bakımından da farklılıklar görüyoruz. Hele Medine'ye geçince iş tamamen değişiyor değerli dostlar. Eee o zaman eee ta tarihin eski çağlarından beri toplumlarda din her şeyi belirleyen bir olgudur arkadaşlar. Din her şeyi belirler. Kanunlar din kaynaklıdır. Otorite, siyasi otorite din temellidir. Dolayısıyla umumiyetle teokratik eee yapılar var.
Yani Orta Doğu'da özellikle eee diğer kültürlerde de yani Müslüman olması gerekmiyor. Müslümanlıktan önceki kültürlerde de biz bunu görebiliyoruz. Yani Sokrates'te enteresan biçimde tanrılara karşı geldiği için eee baldıran zehriyle zehirlenmiştir Yunan'da. Yani dinin her zaman eee eski yani ki Yunan ki hani felsefenin, düşüncenin eee hatta demokrasinin de merkezi durumunda sınırlı bir demokrasi olsa da yine demokrasiden söz edebiliyoruz. Şehir devletlerindeki demokrasiden söz ediyoruz. Eee demek ki din, kültür eee her şey iç içe. Dolayısıyla Kur'an'da da hem Arap kültürünün unsurları var. Hem onların eee yaşam tarzına yönelik ifadeler var.
O yaşam tarzında ortaya çıkan formların kabul edilmesi var Kur'an tarafından. Bazıları kabul ediliyor, çoğu belki. Bir kısmı iyileştiriliyor, bir kısmı dönüştürülüyor gibi. Eee ben şimdi bu genel giriştten sonra eee şunu söylemek istiyorum ki Kur'an'ın içeriği değerli arkadaşlar baştan bir eee konular itibariyle, alanlar itibariyle anlatayım. Benim daha önceki konuşmam varlık alanları üzerinden Kur'an'la iletişim başlığını taşıyordu. Bu işte bu varlık alanlarından siyaseti özelde ele alabileceğim, ele alacağım konuşma olacak. Varlık alanları eee üzerinden dediğimde Kur'an'a baktığımızda din var bir konu olarak.
Baskın. Ahlak var bir konu olarak. Siyaset var. Çünkü peygamber savaşıyor. Peygamber barış yapıyor. Peygamber bir çeşitli gruplarla, müşrik gruplarla mücadele ediyor. Münafıklarla mücadele ediyor. Siyasal erklerle mücadelesi var. Kendi toplumsal durumunda iç güvenlikle ilgili sorunlarla da uğraşıyor. Dolayısıyla böyle uğraşırken peygamberlik niteliğini de haiz olduğu için ister istemez Allah tarafından sürekli desteklenip yönlendiriliyor. Yani bu inen ayetler, özellikle Medine'de inen ayetler bu somut desteğin en ilginç göstergelerindendir arkadaşlar. Demek ki din var, ahlak var, siyaset var, hukuk var, ekonomi var, uluslararası ilişkiler bile var, savaş ahlakı bile var.
Yani peygamber o dönemde hem peygamber olarak, özellikle Medine'de de devlet başkanı olarak ne tür tecrübeler yaşamışsa işte o tecrübelerin muhassalası, özeti, sonucu Kur'an'a yansımıştır. Ama biz zannediyoruz ki Kur'an ilkeler bütünüdür. Hayır. Kur'an ilkeleri sayıp dökmez ki zaten. İlkeleri insanlar çıkarır. Yani Kur'an'dan ilkeleri çıkaranlar alimlerdir, mütefekkirlerdir. Kur'an bize ilke vermez, söz verir. Bu söz ya emir tarzında gelir, ya yasak tarzında gelir, ya öğüt tarzında gelir, ya bir belirlemedir, ya hukuki bir ifadedir. Ama sonuç itibariyle ondan, o sözlerden derin bir tefekkürle, soyutlama ile tasnif fikriyle alimler ne yapıyorlar?
Oradan süzerek prensipleri çıkarıyorlar. İlkeleri Allah saymıyor. Mesela Kur'an'da adalet ilkesi yoktur. Ama peki İslam'da adalet değil midir kavram olarak terim olarak? Evet. Sadece emir vardır. Mesela Yani adil olunuz veya adaletli olmaktan adaletsizlik yapmaktan sakınınız gibi ifadeler var. Bakın kavramsal olarak adalet diye bir kelime yok Kur'an'da. Peki bunu kim çıkarıyor? Bunu alimler çıkarıyor ve bugün de belki güncel okuyucular çıkarıyor. Bugünün okuyucusu çıkarabiliyor. Eee şu halde Kur'an-ı Kerim bir kere eee peygamberin hem Mekke dönemini hem Medine döneminin serüvenini içeriyor. Şimdi ben burada siyaset denince siyaset çok geniş bir kavram.
Benim alanımda değil aslında. Ben felsefe okurken belki siyaset felsefesi ve siyaset bilim derslerini gördüm veya bu konuda okumalarım var ama yani eee kendimi bir siyaset bilimci veya siyaset felsefecisi gibi eee görmek istemem. Eee bu eee bundan utanırım. Ama siyaset bizim sürekli içinde bulunduğumuz bir şey ve amatörce de biz onun ne olduğunu az çok kestirebiliyoruz kendi okumalarımızdan ve tecrübelerimizden. Aslında vahyin derin bir siyaseti vardır. Biz buna strateji diyebiliriz. Bir stratejisi var. Ta başlangıçtan yani oku emrinden itibaren bir derin strateji var. Yani nerede nasıl davranılacağı, hangi şartlarda neler yapılacağı mesela Mekke'de hiçbir zaman savaşın savaşınız denmemiştir veya karşıt gruplarla cihat ediniz denmemiştir.
Bakın cihat dediğiniz şey devletin oluştuğu andan sonra ortaya çıkan bir eylemdir gerektir. Bunu biraz açacağım ileride. Peki siyaset dediğimizde aklımıza arkadaşlar devlet geliyor. Kabaca baktığımızda devlet, otorite, yönetenler, yönetilenler ve siyasi kurumlar, devletin kurumları gibi kurumlar aklımıza geliyor. Bugünkü hele modern devletteki bu karmaşık eee yapı ve eee fevkalade ayrıntılandırılmış kurumsal yapı bize zaten bu eee intibayı, bu izlenimi veriyor arkadaşlar. Şimdi siyaset konusunda bakalım neler var. Şimdi siyasette bir kere devlet söz konusu olduğunda bir iktidar ve bir otoriteden söz etmek gerekiyor.
Otorite olacak, iktidar olacak ve yöneten bir sınıf olacak. Peki kim bu diye sorduğumuzda baştan bir belirlemede bulunarak yola devam edeyim. Eee Hz. Muhammed'in Medine döneminde sadece peygamber olduğunu eğer kabul ederek yola çıkarsanız Kur'an'la iletişim kuramazsınız. Aynı zamanda devlet başkanı. Aynı zamanda başkomutan. Aynı zamanda başkadı, yani eee adalet bakanı diyelim veyahut da mahkemelerin reisi. Bütün bu sıfatlar oldu. Aynı zamanda iç güvenliği sağlayan bir otorite. Ama bütün bunlar dini bir üslupla anlatılıyor. Niye dini üslupla? Çünkü nebiye la dini, yani profan bir üslupla mı anlatacaktı?
Eee, vahiy, vahiylerin zaten tabiatında dini bir dil vardır. Yani başka türlü olamaz ki. Yani bir peygambere bir şeyler geliyor, vahiy geliyor ve bunun eee merkezi tonu, rengi, üslubu tabii ki baskın olarak dini olacak. Bundan kaçınılmaz. Onun için mesela hiçbir yerde peygamber hakkında devlet başkanına ben şunu söylüyorum diye bir Kur'an ayeti yoktur. Ama ne ne gelir? Resul gelir. Resul, yani elçi. Yani peygamber. Ama peki bu peygambere emredilirken bu peygamberin hangi fonksiyonu devreye girecek acaba? İşte bunları derin bir söylem analizi olmadan Kur'an'la iletişim kurmak çok zor. Ben şu anda Kur'an'ın anlamının zorluğu üzerinde durmuyorum bakınız.
Kur'an'ın anlamında bir zorluk yok. Ben tefsirci olduğum için bizim öyle bir engin literatürümüz var ki biz maziye gidip peygamberin ağzından çıktığı an o ifadelerin ne manaya geldiğini literatürdeki veri tabanıyla çözümleyebiliyoruz. Bizim öyle bir derdimiz yok. Yani manayı eee keşfedememe, anlayamama, bulamama gibi bir zorluğumuz yok. Ama peki o manayla ne yapacaksınız? Hemen bir örnek aklıma geliyor her zaman en bariz olduğu için. Hırsızlık eden erkeğin ve kadının elini kesiniz. Mana bu. Ha işinize gelir gelmez öyle değil ayet. Peki bu ne yapacaksınız? İlişkiye gireceksiniz. Nasıl? Nasıl gireceksiniz?
Kendi çağınızdan, kendi olgusal gerçekliğinizden gireceksiniz. Başka girme girme şansınız yok ki. Zaten Allah olgusal gerçekliği nazarı dikkate alarak söz söylemiş. Yani boşluğa söylememiş ki. İnsanların ihtiyacına göre söylemiş. Hz. Muhammed'in ihtiyacına göre söylemiş. Müminlerin ihtiyacına göre söylemiş. Veya müşriklerin inanç eee larını veya müşriklerin dünya görüşlerini reddetmek için söylemiş. Onları eleştirmek için söylemiş. O bakımdan boşluğa söylenen bir şey yok. Peki bir iktidarın veya bir devletin eee bugünkü eee tabirle söylersek bugünkü bu eee iş bölümü yani fonksiyonları itibariyle bakarsak ne var temelde?
Yasama var. Yürütme var. Bir de yargı var değil mi? Temel üç tane. Üç eee fonksiyon var. Devletin üç temel fonksiyonu. Peki yasama var mı o da o dönemde? Evet var. Peki bugünkü gibi kodifikasyona uğramış böyle ince kanun metni haline getirilmiş bir halde mi? Hayır, değil. Ama var. Örnek. Mekke döneminde değerli arkadaşlar mesela zina bir suç olarak görülmemiş. Ne denmiş? İsra Suresi'nde bir ayeti metinleri okumak istemiyorum. eee İsra Suresi'nde zinaya yaklaşmayınız. O kötü bir eylemdir. Bu kadar. Bakın ahlaki. Ahlaki bir eee tembih var. Ahlaki bir önerme var orada. Peki Medine'ye geldik. Medine'nin belli bir eee yılında Nur Suresi'nin ilk ayetlerinden birinde zina eden erkekle kadına 100 değnek vurunuz.
Bakın, 100 değnek vurunuz. E bakın emir geldi. Şimdi bu bu nedir? 100 değnek vuracaksınız. Peki kim vuracak? Suçu kim tespit edecek? Suçun sabitliğini nereden bileceksiniz? Bakın bunlar devletin fonksiyonu olmaya başlıyor. Bireyi aşan konular. Peki bireyi aşan konularda bir şey söylemiş Kur'an-ı Kerim. Yani bir hukuk bir kanun daha doğrusu hukuk demeyelim. Hukukun dışsallaşmış haline biz kanun diyoruz ya. Kanun koymuş. Yani zina eden erkek ve kadına 100 değnek vurulur. Peki suçu bir kere sabit kılmak lazım. Bu araştırmayla, şahitlerle olabilecek bir şey. Peki e bunu yargılayacaksınız. Bakın yargılama aşaması var.
Ondan sonra da infaz aşaması var. Diyelim ki yargıladınız, kararı da verdiniz ve infaz yapacaksınız. İnfazı kim yapacak? Nasıl yapacak? Bireyin birisi kalkıp mesela işte sahabilerden Sa'd bin Ubade ben yapacağım. Devlet meveleti boş ver. Hz. Muhammed'e de devlet başkanına da gerek yok. Hakime de gerek yok deyip de hırsızlığı ya hırsız demeyelim de zina edeni yakalayıp da 100 değnek mi vuracak? Öyle bir şey olabilir mi? Bakın burada bir şey söyleyeceğim. Kur'an-ı Kerim'deki hukuksal emirlerin muhatabı dikkat ediniz bireyler değildir. Devlettir. Ama bugün nasıl anlaşılıyor yaygın bir Sanki bize emrediliyor.
Böyle bir şey yok ki. Yani biz mi hırsızı yakalayacağız? Biz mi yargılayacağız? Biz mi cezasını vereceğiz? Bireyi, bireyin işi mi bu? Medine'de toplumsallaşma başlamıştır arkadaşlar. Toplusal, siyasal bir düzen oluşmuştur. Dolayısıyla bu toplumsal ve siyasal düzenin yürüyebilmesi, işletilebilmesi için elbette ki birtakım düzenlemelere, sınırlamalara, yasaklamalara ihtiyaç var ve hukuksal bir mevzuata ihtiyaç var. İşte onun için Kur'an-ı Kerim'de biz bunları görebiliyoruz. Bakın yasamaya ilişkin bir örnek vermiş oldum. Çok örnek var. Ben bir tanesini verdim. Peki yürütme? Yürütme ile ilgili pek çok eee ayet var.
Mesela itaat dediğimiz bir şey var. İtaat Kur'an-ı Kerim'de. Diyor ki Resul'e itaat ediniz. Yani Resul'e itaat eden, yani elçiye itaat eden Allah'a itaat etmiş olur. gibi ifadeler var. Allah'a ve Resul'üne itaat edin gibi ifadeler var. Bununla da kalmıyor. Bir de Ülü'l-Emre itaat edin diye bir ifade var. Ülü'l-Emr ne o dönemde? Hz. Muhammed'in tayin ettiği kumandanlar, askeri kumandanlar. Ayetin iniş sebebine baktığımızda Nisa Suresi 59. ayette eee burada arka planda yaşanan bir hikaye var. Bir olay var. Bu olay üzerine bu eee emir iniyor. Dolayısıyla peygamberin bakın görevlendirdiği görevlilere itaat etmekte emrediliyor.
Peki bu nedir? Bu dini bir şey mi? Yani peygamberin görevlendirdiği bir kişi dini bir kimliğe mi sahip? Hayır. Sadece idari bir kimliğe sahip. Peki idari kimliğe sahip olan birine de itaat istiyor bu Kur'an-ı Kerim. E demek ki siyasal bir içerik bu. Başka bir şey değil ki. Yani ben niye itaat edeceğim? Yani dini olarak mı ben ulü'l-emre itaat edeceğim? Hayır. Asker de komutanla er arasında çıkan bir niza dan dolayı inmiş ayet. Çünkü er kumandanın yapacağı işi kendisi yapmaya kalkışmış. Arada anlaşmazlık çıkmış. Bunun çözümü için ne olmuş? Ayet inmiş. Bu şekilde yürütme ile ilgili itaat. Peki isyan var mı?
Evet. Yani bir otorite olduğunda itaat da olabilir, isyan da olabilir. Peki isyan kelimeleri Kur'an-ı Kerim'de kullanılıyor mu? Kullanılıyor mu? Evet, kullanılıyor. İsyanın tabiatı bir kere arkadaşlar yani isyan bir siyasal ve toplumsal atfa sahiptir. Yani isyan dediğiniz bireysel olarak da işte anne babaya baş kaldırabilir bir çocuk. Ama sonuç itibariyle baktığınızda aile de bir kurumsal ve siyasal yapıdır bir yönüyle. Toplumsallığın nüvesidir. Temelidir. Orada bile bir isyan başladığında aslında toplumsal ve siyasal bir boyut görüyorsunuz. Yani isyan ediyor. Baş kaldırıyor. Yani ötekine baş kaldırma var.
Dolayısıyla ötekine baş kaldırma olduğu için Kur'an'da da şöyle deniyor zaten. Kim Allah'a ve Resulüne isyan ederse, kim Allah'a ve Resulüne isyan ederse gibi ifadeler. Bunlar çok çeşitli kalıplar la geliyor. Ben bu özel kalıpları bu toplantıda zikretmiyorum. Çünkü burası ilahiyat değil. O bakımdan o ayrıntılara girmiyorum. Arapça kelimeleri kullanmıyorum. Ama birkaç kalıpla isyan söz konusu. Veya mesela devlete isyanın Kur'an-ı Kerim'deki cezası arkadaşlar o da Allah'a ve Resulüne harp açanlar, savaş açanlar diye başlayan ayettir. O ayette de ceza kol ve bacakları çapraz kesmektir. Devlete baş kaldırdığınızda yani Allah ve Resulüne savaş açtığınızda.
Allah ve Resulüne savaş açtığınızda diye gördüğünüz yerler Kur'an-ı Kerim'de mutlaka mutlaka siyasidir. Dini bir boyutu yoktur. Din çünkü arkadaşlar dinin hedefleriyle, dinin mahiyetiyle, siyasetin mahiyeti, devletin mahiyeti aynı olamaz. Din özgürlükler içerisinde var olabilir. Mesela özgür olmayan birinin iman etmesinin bir manası var mıdır? Yani böyle bir şey olabilir mi? İman gönüllü bir hadisedir. Gönüllü olarak gerçekleştirilir, inşa edilir, kurulur. E peki devlet ise ne yapar? Sınırlandırır, düzen getirir, cezalandırır. Bütün bunlar devletin fonksiyonları çerçevesindedir. Peki dinde ceza nerededir diye sorarsanız ötededir.
Yani ahirettedir. Sorgu sual nerededir? Ahirettedir. Öyle söylenir. Peki buradaki sorgu suali yapan kim oluyor? Dünyevi bir mesela bugün düşünün birisi işte suçluyu yargılıyor, yakalıyor. Bazen şahitlerin yeteri kadar tanıklıkları olmayabiliyor. Deliller karartılabiliyor. Yanlış yalancı şahitler olabiliyor ve sonuçta öyle bir sonuç çıkıyor ki mahkemeden aslında suçsuz suçlu olarak da cezaya çarptırılabiliyor. Ama ötede böyle bir şey yok. Orada şaşmıyor terazi. Orada ne yapmışsanız onun karşılığını görüyorsunuz. Yani Kur'an'ın anlatısı bu. Böyle anlatıyor din dini noktayı nazardan. Ödülü ve cezayı anlatırken böyle anlatıyor.
Eee şu halde demek ki dünyadaki cezalar zaten insanlar tarafından uygulandığı için Kur'an'daki cezalar da dünyevidir arkadaşlar. Hukuktur. Hukuk din olamaz. Neden olamaz? Hukukun mahiyeti varlık alanları itibariyle Kur'an'la iletişim demiştim ya. Hukukun mahiyeti değişken olmasıdır. Hukuk varlık alanı itibariyle değişmeye açık bir alandır ve kültürle ilgilidir. Coğrafyayla ilgilidir. O dönemin yani tarihseldir, mekansaldır ve kültüreldir ve coğrafidir. Onun için mesela diyelim ki Roma hukuku denir değil mi? Abbasi hukuku denir. Efendim Emevi hukuku denir. Osmanlı hukuku denir. Selçuklu hukuku denir.
Veya işte Sasani hukuku denir. Ama yanlış bir ifadeler de ile İslam hukuku diye bir kavram üretmişlerdir. Bu bizim kültürümüzde yoktur. İslam hukuku diye bir kavram ne peygamberin asrında vardır ne peygamberden sonra böyle bir kavram vardır. Ne peygamberden sonraki 12 13 asırda böyle bir kavram vardır. Sadece modern dönemde bu konu bu adlandırma ortaya çıkmıştır. İslam hukuku diye. Fıkıh vardır fıkıh. Nötr bir kavramdır. Fıkıh anlamak demektir. Kavramak demektir. Batılılar fıkhı kendi dillerine tercüme edemedikleri için, değerli arkadaşlar, iki kelimeyle tercüme etmişler. Sıfat, mevsuf olarak.
Islamic jurisprudence mesela İngilizcesi. Islamic law diye tercüme etmişler. Veya işte diye Fransızca tercümesi var. Şimdi bunların hepsi İslam hukuku, İslami hukuk tabiri. Oysa fıkıh dediğimiz şeyde İslami hukuk diye bir şey yok. Yani literatürü tarayın. İslam hukuku diye bir kavramlaştırmayı 19. yüzyıldan önce göremezsiniz İslam dünyasında. Ama bugün herkes biliyor ki İslam hukuku var. E yanlış bir adlandırma. Bakın hukuku ne yaptınız? Dinleştirdiniz. Oysa eski ulema dinleştirmemişti. Fıkıh demişti. Yani zaman içerisinde nasıl anlayabilirseniz, nasıl ilişki kurabilirseniz öyle kurarsınız. Çünkü fıkıh güncel bir şeydir.
Tarihi bir şey değildir. Günle ilgilidir. Bugünün sorunlarına bugünün cevapları aranır. Bugünün sorunları bugünün hukuk mevzuatı çerçevesinde halledilebilir. Başka türlü halledilemez. Ama ne yapmışız biz? Dondurmuşuz. İslam dediğinizde, hukukla birleştirdiğinizde orada her şey donar. Donduğu zaman da din artık toplumla buluşma, bir araya gelme imkanlarını kaybeter. Ahenkli bir buluşma sağlayamazsınız. Çünkü devletin fonksiyonlarını dine yüklemiş olursunuz. Siyasetin fonksiyonlarını dine yüklemiş olursunuz. Oysa siyasetin amacı egemenliktir. Dinin amacı egemenlik değildir. Dinin amacında eğer egemenlikten söz eder ödeyeceksek bireyin kendine egemen olmasıdır.
Ötekine değil. Birey eğer kendine egemense işte o birey dindardır. Ama birey ötekine egemen olmaya başlıyorsa o siyasettir. Din değildir. Ama Kur'an'da ne var ki bu tür unsurlar var. Olunca da çağdaş okuyucu iki arada bir derede kalıyor. Ya bu din kitabı ne yapalım? İşte bakın bunlara da ceza öngörülmüş. E peki bu hukuku uygulamazsak, bu kanunları uygulamazsak, bu Kur'an ahkamını uygulamazsak e o zaman ne olur? Günahkar oluruz. gibi yani oradan bir korkular ortaya çıkıyor. Onun için ben diyorum ki varlık alanları üzerinden Kur'an'la iletişim kurmalıyız. Çünkü arkadaşlar her varlık alanının kendi iç gerçekliği vardır.
Her varlık alanının. Yani sıvının var sıvı bir varlık alanı olarak yayılmacıdır. Yayılır zeminde. Katı ise eee bir mekanda sabit biçimde durabilir. Yani varlıkta bütün alanların kendi iç ilkeleri, kuralları ve mahiyeti vardır. Yani bu şaşmazdır. Eee peki bunu maddi dünyada çok rahat keşfedebiliyoruz. Deminki verdiğim örnekte yani sıvı ile katı arasındaki farkı biz eee ayırt ediyoruz. Diyoruz ki sıvının mahiyetiyle neliğiyle katının mahiyeti eee hakikaten birbirinden farklı diyebiliyoruz, değil mi? Çünkü sıvıyı bir kabın içerisine koymazsanız başka türlü davranıyor. Ama katı ise yani kabın içine koymanıza da gerek yok.
Eğer düzenli bir biçimde yerleştirecekseniz ancak koyabilirsiniz. Ama eee bir şekilde taş çok çeşitli biçimlerde taşlar orada yerinde duruyor yani. Demek ki katı olduğu için. Ama soyut dünyaya geldiğimizde biz orada amiyane tabiri burada kullanmama izin verin. Burada çuvallıyoruz. Yani soyut dünyaya geldiğimizde çuvallıyoruz. Yani siyaset dediğimizde, din dediğimizde, hukuk dediğimizde, ahlak dediğimizde bu alanların birbirinden ayrı varlık alanları olduğunu anlamakta zorluk çekiyoruz. Niye? Kur'an'ın içeriğinde bütün bunlar var. E bütün bunlar var olduğuna göre diyoruz sonucu o kadar basit bir biçimde çıkarıyoruz ki o zaman dinin içinde her şey vardır.
Nedir? Siyaset dinin içindedir. Hukuk dinin içindedir. Devlet onun içindedir. Oysa orada din kalmaz ki zaten. Din kalmaz. İşte Kur'an'ı sadece din kitabı olarak okuyor bugün modern okuyucu. Kur'an din kitabı değil sadece. Kur'an peygamberin tecrübesini içeren bir kitap toplumuyla girdiği. E peki bu alanları birbirinden ayırt etmezsek devletin amacıyla dinin amacı aynı olabilir mi? Mümkün müdür? Bir hususa daha dikkat tinizi çekeceğim. İtaatten bahsettik ya. Allah'a, Resulüne itaat, işte ulul emre itaat gibi konulardan bahsettik. Bütün bu ayetlerin geldiği yani bulunduğu tarihsel bağlama baktığınızda ve konularına baktığınızda enteresan bir şeyle karşılaşırsınız.
Bir kere itaatle ilgili ayetler Mekke'de yoktur. Peki Mekke'de Allah ve Resulüne itaat niye emredilmedi acaba sorar sorar mıyız kendi kendimize? Bir sormalıyız. Madem itaat dini bir unsur idiyse, dini bir emir idiyse din Mekke'de yok muydu? Alası vardı. Dinin özü Mekke'deydi zaten. Mekke'de dinin özü tamamlanmıştı zaten. Şirk tanıtılmıştı, tevhit tanıtılmıştı, nübüvvet tanıtılmıştı, ahiret tanıtılmıştı. Daha ne istiyorduk? Ahlak tanıtılmıştı. Yani ölçüyü, tartıyı yanlış yaparsanız şöyle olur. Doğru ölçün, doğru tartın. Eee, insanları alaya almayın. Eee, insanlar hakkında gıybet etmeyin gibi konular yani zaten dinin ve ahlakın içerisinde konular.
Bakın itaatle ilgili ayetler demek ki devlet başkanı olduğu için peygambere direnç gösteriyor halk. Hangi konuda? Bir düzenleme konusunda. Yeni bir düzenleme geliyor. Halk itiraz etmeye başlıyor sahabeler. Ya buna nasıl uyuyacağız ki biz? Anlatabiliyor muyum? Dolayısıyla itiraz başlıyor. Baktığımızda güvenlikle ilgili ya bir konu vardır. İtaatle ilgili emirlerin arka planında savaşla ilgili. Mesela savaş. Savaşın tam da ortasında hangi savaş olduğunu ben sizinle, eee, paylaşayım. Bakayım. Eee, arkadaşlar ayet eee, burada numaralarını almış idim. Eee, Enfal Suresi'ndeki ayet galiba işte tövbe de.
Tebük Gazvesi. Tebük Gazvesi'nde eee, bir, eee, bozguna uğrama gibi bir hadise oluyor. Ondan sonra ayet iniyor. Diyor ki diye ayet iniyor. Yani Allah'a ve Resulüne itaat edin. Eee, ve birbirinizle çekişmeyin. Başlıyorlar birbirleriyle, eee, didişmeye savaş esnasında. Dolayısıyla bakın orada hemen birliği, beraberliği, eee, isteyen ayet, eee, iniyor ve Allah'a ve Resulüne itaat etmeyi isteyen ayet iniyor. Veyahut da eee, bir şey oluyor. Mesela ganimetlerin savaşta paylaşılması ile ilgili bir anlaşmazlık çıkıyor. bileyim, birisi iki tane deve almış, iki tane de esir eee ele geçirmiş. Bunlar benim diyor mesela.
Peygambere hiçbir eee otoritesine sormadan, ona danışmadan birdenbire kendisi sahiplenmeye başlıyor. Ganimet sahibi oluyor. Eee orada anlaşmazlıklar anlaşmazlıklar çıktığı zaman da yine itaat söz konusu oluyor. Veyahut miras hadisesi mesela. Miras taksimi ile ilgili ayet iniyor. Arkasından hemen itaat ayeti iniyor. Yani baktığınızda toplumsal düzenlemelerle ilgili, hukuksal düzenlemelerle ilgili ve savaşla ilgili ve güvenlik konuları ile ilgili hususlarda Allah ve Resulüne itaatten bahsediliyor. İşte bu devlet başkanına itaattir. Ama biz öyle okuyor muyuz? Çünkü mealini okuyoruz, diyoruz ki Allah'a ve elçisine itaat ediniz.
Kim elçiye itaat edersen Allah'a itaat etmiş olur. Ha sonuç dinsizleşiriz. Ah. Oysa orada ne sünnet var bakın. Peygamber hayattayken sünnet münnet yok. Şimdi biz sünnete ittibadan bahsediyoruz ya. Arkadaşlar itaat şahıslara ve kurumlara olur. İlkelere olmaz. İlkelere uymak olur. İttiba olur. Kur'an da ittiba kelimesi ile kullanmıştır ilkeleri. İlkelere uymayı. Ama şahıslara eee ra boyun eğmeyi ise itaat kelimesi ile kullanmıştır. İtaat kelimesi siyasi atfı olan bir kelimedir. Dini değil. Dini olsaydı zaten Kur'an Mekke döneminde itaat emredilirdi. Niye emredilmemiş Mekke döneminde acaba? Çünkü toplumsallık yok.
Siyasal yapı yok. Devlet yok. Devlet başkanı yok. Savaş yok. Cihat yok. E? Niye itaat olsun ki zaten? Otorite yok zaten. Eee, demek ki itaatle şeyi, eee, otoriteye karşı gelmeyi, eee, anlattık. Bu ayet numaraları var ama burada tabii şu anda paylaşamıyorum. Eee, hemen mesela iç, eee, mücadelede, eee, değerli dostlar, eee, ilgili ayetler var. Mesela münafıklar. Biz münafığı zannederiz ki toplumun içerisinde böyle işte verdiği sözü tutmayan, işte emanete hiyanet eden insanlar münafıktır. Çünkü Peygamberin de böyle bir hadisi var ya. Oradan hareketle. Ben size şunu söyleyeyim. Münafık kelimesi, münafık kelimesi, münafıklar Medine'de türemiştir.
Mekke'de yoktur. Neden Mekke'de yoktur? Çünkü otorite yoktur. İkiyüzlülük otoritenin olduğu yerde çıkar. Siyasallıkta çıkar. Toplumsallıkta çıkar. Durup dururken çıkmaz ikiyüzlülük. Dolayısıyla münafıklarla ilgili ayetler tamamıyla Medine'dir. Peki bunlar ne yapıyorlardı diye, eee, tarihsel olarak baktığımızda siyer ve tarih kaynaklarına ve Kur'an tefsirine baktığımızda bunların yaptığı şey şu. Toplumu içten yıkıp dış güçlerle, eee, ilişkiye girerek, onlara bilgi sızdırarak, onlarla gizli iş birliği ve antlaşmalar yaparak o toplumu yıkmak isteyen insanlar münafıktır orada. Ha, bugüne gelirsek bir ülke düşünün, X ülkesi, Türkiye'yi düşünelim.
Burayı yıkmaya çalışan eğer birtakım dış güçlerle bu ülkeyi yıkmaya çalışan birtakım unsurlar varsa, kimseler varsa aynen onlara tekabül eder. Aynen onlara tekabül eder. Yani ahlakilik boyutunda işlenmez Kur'an'da. Onların eylemleri üzerinden işlenir. Neden? Müşrik kabilelerle işbirliği yapıyorlar. Yahudilerle işbirliği yapıyorlar, Yahudi kabilelerle. Oradaki peygamberin oluşturduğu toplumu yıkmak için. E peki bunlarla mücadele etmek gerekmiyor mu? Onun için diyor ki münafıklarla savaşın. Buyurun. Peki bugün bu ülkede teröristlerle mücadele edilmedi mi silahlı mücadele? Edildi. Niye edildi? E devleti yıkmak isteyenlerle silahlı mücadele sürdürülür.
Gayet basit. Ama peki bugün cihadı biz diyelim ki iktidarda bulunan X Partisi Y Partisi üzerine veya Z Partisinin mensupları üzerine cihat emri verebilir mi? Savaş emri verebilir mi? Bunlar bu toplumu yıkıyor diye. Böyle bir şey olabilir mi? Yok. Olmaz. Çünkü münafıklık dediğim gibi ajanlık demektir. Ajanlığını zaten bulmuşsanız bir insanın o tespit edilmişse cezasını verirsiniz. Ama onun dışında yani gruplar üzerine cihat, işte manevi cihat, fikirsel cihat, alt etme cihati, egemen olmak için cihad, işte bütün toplumsal kesimleri hizaya sokmak için cihad falan. Böyle bir din yok. Bunun dinle minle bir alakası yoktur.
Camilerde cihad ediniz ayetlerinin dinle alakası yoktur. Hani aşırı söyleyeceğim bir şey. Neyin cihadını yapıyorsunuz? Bu ülkeyi yıkmaya mı çalışıyor bu siyasal örgütler? Ondan sonra sivil toplum örgütleri, çeşitli kurumlar, yapılar bu ülkeyi yıkmaya mı çalışıyor? Yıkmaya çalışıyorsa buyurun cihad edin. Savaşın. E etmiyorsa siz neyle cihad ediyorsunuz? Ne cihadından bahsediyorsunuz? Cihad kelimesi Allah yolunda cihad Medine'de emredilmiştir arkadaşlar. Buyurun. Peki cihad din idiyse Mekke'de niye yok? Çünkü devlet yok. Çünkü siyaset yok. Çünkü siyasal erk yok ve siyasal erkler arası savaş yok.
Kavga yok. E? Devletler arası savaş yok. O bakımdan da eee Allah yolunda cihad. Bunlarla ilgili rakamsal bazı şeyler vereyim arkadaşlar, bilgiler vereyim. Mesela münafıklarla ilgili bir tarihsel duruma işaret eden bir ayette geçiyor sadece Mekke'de. O da Medine toplumsallığıyla ilgili değil. Önceki toplumlarla ilgili. Yanlış hatırlamıyorsam 36 ayet geliyor Medine'de münafıkların geçtiği. Ha, demek ki münafıklık aslında siyasal eee bir siyasal otoriteye karşı gelen ve onu yıkmaya çalışan bir grubun adı aslında. Ama ahlaki olarak da nitelikleri düşük. Ahlaki nitelikleri de sıkıntılı. İster istemez.
Çünkü ikili davranıyorlar. İkili davranmak gayri ahlaki bir tutumdur çünkü zaten bir yönüyle de. Mesela bir örnek daha vereyim. Cihatla ilgili Medine'de inen ayetler 30'dur. Mekke'de inen 5'tir. Peki Mekke'de inen ayetlerde var mıdır? Yani Allah yolunda savaş, cihat ediniz. Yoktur. Ne vardır? Kendinizle savaşın vardır. İşte benim demin din dediğim kişinin kendisiyle savaşmasıdır. Kendisiyle didişmesidir. Öz eleştiri yapmasıdır. Ve kendini arındırmasıdır. Din dediğiniz budur. Din ötekini arındırmaz. Bir kişinin dindarlığı kendini arındırmak için bir görev yükler. Ötekini arındırmak değil. Ötekini arındıramazsınız.
Arındırma içten başlar çünkü. Toplum bütünüyle arınamaz. Toplum çünkü dini bir eylemlilikte bulunamaz. Toplumun dini olmaz çünkü. Birey din, bireyin dini olur. Din bireye ait bir şeydir. Ha toplumun inanmasından söz edilebilir mi? Toplum inanıyor. Yani toplum mesela bir lidere inanabilir. E eyvallah. Yani güvenebilir, inanabilir. Ama toplumun bir toplum düşünün ki aslında toplum kavramdır arkadaşlar. Hariçte yoktur. Bana toplumu gösteremezsiniz. Ama Ahmet'i, Ayşe'yi, Fatma'yı gösterebilirsiniz. Halis'i gösterebilirsiniz ama toplumu gösteremezsiniz. Zihinde kavramdır. Zihinde üretilmiş bir şeydir.
Üstelik de toplum kelimesi, kavramı hatırladığım kadarıyla 19. yüzyılda üretilmiştir. Birey gibi toplum da 19. yüzyıl işidir. Yani bunlar tamamıyla siyasal eee tartışmaların, siyasete dair tartışmaların, eee sosyolojiye dair eee irdelemelerinin sonucunda eee oluşturulmuş kavramlardır. Ve bunların şeyi yoktur. Kar mesela insan da öyle bir kavramdır, insan. İnsanı gösteremezsiniz. İnsan da zihnimizde varlıktır. İşte şu şu şu özellikleri taşıyanlar insan grubuna girer, insan türüne girer. Yani tür mantıksal olarak zihinde kavramdır. Hariçte kavram değildir. Dışsal bir kavram değildir. Dışsal ontolojik gerçekliği yoktur.
Bakın cihatla ilgili şey şimdi birisini söyleyeceğim Mekke'deki ayetlerin. Diyor ki benim hakkımda kendi içinde benimle ilgili çaba içerisinde eee bir emek içerisinde bulunan yani Allah hakkında düşünce geliştiren, kendi iç dünyasını arındırmak adına bir yola giren kimselerden söz ediyorlar, söz ediyor Kur'an cihat derken. Bir yerde de Kur'an'la cihat et diye peygambere eee Mekke'de emir veriliyor. Kur'an'la. Kılıçla değil. Kur'an'la. Peki Allah yolunda cihat tabiri nerede? Yani gibi ifadelerde Allah yolunda cihat. Medine'de. Niye bu dini üslupla geliyor? Başlangıçta söylemiştim. Çünkü peygambere iniyor bu arkadaşlar.
Yani bu vahiy dediğiniz şey zaten büst bütün dini bir tonda, dini bir söylem biçimiyle iniyor. Başka türlü inemezdi ki. Ama çağdaş entelektüeller, Müslüman entelektüeller bu derin söylem analizini yapmaktan acizler. Aciziz. O bakımdan bu sıkıntılar var. Bunları çözümleyemememizin sebebi Kur'an'ın ne olduğunu keşfetmek için, sorgulamak için yola çıkmamaktan kaynaklanır. Ben 40 yıldır kendimi met etmek için söylemiyorum. Bir tane sorunsalım var benim. Bir problematiği var. O da Kur'an nedir sorusu. Bununla uğraşıyorum. İkinci bir sorun yok ki İslam dünyasının bana göre. Çünkü merkezi metinle iletişim kurma becerimiz yok.
Çünkü bilimimiz eksik. Bilimsel yeterliliğimiz yok. Zihinsel yeterliliğimiz yok. Fikri yeterliliğimiz yok. Düşünsel yeterliliğimiz yok. Sanata bile gereksiz bir eylemlilik olarak bakan bir zihniyetten ne çıkarabilirsiniz ki? Hiçbir şey çıkmaz. O bakımdan biz bu manalarda, bu anlamda çok geriden gidiyoruz. Yani batının yani bu çözümlemeleri yani din, siyaset gibi konuları birbirinden ayırıp aslında her şeyi yerli yerine oturtup esasen de dini tam da olması gereken yüce makamına çıkarıp aşağıya süfli arzulara alet edilme ye edilme imkanına edilmesine sebebiyet vermemesi adına bir çözümleme getiriyorlar.
Ama bizim dünyada din bütün baya hadiselerin içinde bütün yönleriyle var. Ya din siyasete bütünüyle girmiş veya işte hukuka veya toplumdaki bütün eylemliliklere, toplumsal eylemliliklere veya bütün bunlar dinin içine girmiş. Yani iç içe vaziyette. Ben biraz aşırı bir şey söyleyeceğim. Ben böyle bir dine mensup değilim. Benim dinim yüce ve benle ilgilidir. Ötekine egemenlik kurmakla ilgili değil. Egemenlik nefsani bir şeydir arkadaşlar. Egoyla ilgilidir. Tatmindir. Yani ötekine yönetmeye başladığınızda tatmin olmaya başlarsınız. Hakim olduğunuzda hakimiyet sizi bambaşka yerlere götürür. Hakimiyet neredeyse bazen sizi tanrılığa kadar da taşıyabilir.
Kendinizi tanrı zannedebilirsiniz. Oysa kulluktan bahsettiğine göre din tanrılıktan bahsetmediğine göre şu halde din kişinin kendini inşa etmesidir. Kendini onarmasıdır. Kendini arındırmasıdır. Kendini süslemesidir. Bunu yaptığı zaman zaten ahlaki eylemlilikleriyle birlikte dindarlık tahakkuk etmiş olur, gerçekleşmiş olur. Efendim X grubuyla cihat etmekle dindar olulamaz. X grubuyla cihat etmeye başladığınızda egemenlik davanız başlar. O zaman da nefis arzusu başlar. Kalbin arzusu değildir, nefsin, nefsin arzusudur. Bu bu bir ulvi değer değildir. Bu süfli bir değerdir. Yani insanı yüceltmez. İnsanı yücelten ali değerlerdir.
Yani amaç değerlerdir yeni tabiriyle söylersek. Araç değerler değildir. Siyaset araçtır. Ve basit yönetimsel, yönetimsel konularda iş gören araçsan bir değeri vardır. Din de, din ise bireyin olgunlaşması için bir kapı aralayan olgudur. Yani bunları birbirinden ayırt edemeyiz. Mesela kıtalle ilgili, savaşla ilgili ayetleri söyleyeyim. Medine'de 54 ayette savaşla ilgili ifade geçiyor. Mekke'de bir ayetle. O da yani artık savaşmanız emredildi. Hicret esnasında birtakım müdahaleler oluyor. Orada söz konusu oluyor. Mesela Allah yolunda ifadesi arkadaşlar Medine'de 43 defa geçiyor. Mekke'de bir defa.
Ve o da toplumsallık da değil. Ama ne var ki Allah yolunda tabiri var ya ha Allah yolunda savaştaysa o zaman bu dindir deniyor. Demeye başlıyoruz değil mi? Böyle. Peki bir örnek vereceğim. Tövbe suresinin başlangıç ayetlerinden antlaşmalarını bozan müşriklere karşı savaş emrediliyor. Ültimatomdur onun başlangıcı. Onun için besmeleyle başlanmaz o sureya hani gelenekte. Peki orada ne deniyor? Antlaşmaları bozanlara diyorlar ki dört diyor ki ayetler dört ay size müsaade. Ya antlaşmaların maddelerine uymaya başlarsınız yani ahdinizi bozmazsınız yahut da sizinle savaşırız. Peki. E ancak diyor ayet antlaşmalarını yerine getiren ve ahitlerini bozmayan müşriklerle savaşmayacaksınız, savaşamazsınız.
Yasaktır. Onlara asla ilişmeyin diyor. Bakın, müşriklere asla ilişmeyin diyor. Hangi müşriklere? Anlaşmayı bozmayanlara. bozmayanlara. Ha, ha bozanlarla sadece. Peki ne demek bu? Demek ki çıkar savaşı var. Yani bir siyasi bir eee çıkar kavgası var ve bir başka grupla, müşrik grupla Medine'nin eee o teşekküllü yapısı savaşıyor. Bu kadar basit bir şey. Yani savaş bu. Din savaşı mı? İman savaşı mı? Hayır, değil. İman savaşı olsaydı bütün müşrikler söz konusu edilirlerdi. E istisna edildiğine göre anlaşmasını bozmayan, ahde sadık kalan, vefalı davranan gruplara, müşrik gruplara ilişilmediğine göre böyle bir eee emir verildiğine göre onlara sakın ilişmeyin diye.
Demek ki dinle ilgili bir savaş söz konusu değil. Savaş siyasidir arkadaşlar. Yani savaş çünkü siyasal erkler arasında olur ve bir egemenlik kavgasıdır. Başka bir şey değildir. Ayetin devamında altıncı yani suren0in devamında altıncı ayette de şöyle bir şey geçiyor bakın. Diyor ki eğer birisi size sığınırsa bir müşrik müşrik kelimesi de geçiyor. Bir müşrik size sığınırsa onu misafir edin. Allah kelamını işitsin. Belki hani imana gelir anlamında. O yok ama bu bu ifade. Biz oradan onu çıkarımsayabiliyoruz. Eee Allah kelamını dinler. Ama farz edelim ki dinledi de iman etmedi. Onu alın, götürün kendi coğrafyasına, kendi şehrine, kendi beldesine güvenlikli bir biçimde götürün ve oraya yerleştirin diyor ayet.
Bak müşriği alıyor oraya yerleştiriyor. Peki hani din savaşı, hani kafirlerle savaş, hani zalimlerle savaş, hani müşriklerle savaş? Arkadaşlar bunlar Kur'an-ı Kerim'de anlatılan bu savaşların hepsi eee somut siyasal sebeplere bağlıdır. Siyasal ve ekonomik sebeplere bağlıdır. Başka bir manası yoktur. Yani devletler arası savaşlardır bunlar. Dinler arası savaşlar değildir. Mekke'deki tabir nedir nedir biliyorsunuz. Kafirun suresini bilenleriniz vardır mutlaka aranızdan. diyor değil mi? Sizin dininiz size, benimki bana diyor. Buna baktığınızda Mekke'de aslında bir laik yapı var. Medine'de de teokratik yapı var.
İşte bugün teokratik yapının içeriğini taşıyan Kur'an'la yüz yüze geldiğimizde biz demokrasiye bile erişemiyoruz. Demokrasiyi benimsemekte de müşkülat çekiyoruz. Niye? Çünkü kanunu Allah koyar zannediyoruz. Oysa kanunu insanlar yapar, bozar, değiştirir, koyar. Bu kadar basittir. Hukuk böyle bir şeydir. Ama Allah'ın kanunu. Allah'ın kanunu dediğiniz şey Peygamber hayattayken o toplumu düzenlemek adına hiçbir yerde sünnet kelimesi geçmez. Bu manada Peygamberin sünneti manasında sünnet kelimesi geçmez. Dolayısıyla Resul geçer. Resul şahıstır, şahıs. Devletin başıdır. Dolayısıyla o Peygamberin ikinci şapkası olan Medine'deki ikinci şapkasıdır bu devlet başkanlığı şapkası.
Mesela barışı da barışı bozmayı da Allah orada eee kendi üstüne almıştır. Mesela Fetih suresinin ilk ayetleri, 20 ayet kadar aslında Hudeybiye Antlaşması'yla ilgilidir. Yani Mekke'ye girilecektir, hac umre yapılacaktır. Ama ne var ki Mekkeliler buna karşı çıkmıştır. E, Peygamber Aleyhisselam da onlarla antlaşma yapmak istemiştir. Sahabiler de buna çok sinirlenmişlerdir. Biz geldik şimdi hac yapacağız ya umre yapacağız ama sen bizi engelliyorsun. Onlarla anlaşma yapıyorsun deyip Peygambere çok sert tepkilerde bulunmuşlardır sahabiler. Onun üzerine ayetler iniyor ve yeniden biat ediyorlar Peygambere.
Ayetlere baktığınızda işte gibi ifadelerde yani onlar eee sana biat edenler aslında Allah'a biat ettiler gibi güçlendirici ifadelerle onlar destekleniyor. Ve bakın şeyi eee barışı öngören yine Allah ve Resulü. Farkında mısınız? Yani Allah barışı bozan da yani bir barış antlaşmasının maddesini bozan bile Allah. Mesela Mümtehine Suresi'nde 10. ayette diyor ki mümin kadınlar size gelirse eğer Medine'ye Mekke'den onları geri göndermeyin kafirlerin yanına. Kafir kocalarının yanına göndermeyin diyor. Oysa antlaşmanın maddesi Hudeybiye'de yapılan antlaşmanın maddelerinden biri Mekke'den Medine'ye, Medine'den de Mekke'ye kim kaçarsa geri gönderilecek.
Hani suçluların iadesi eee şu anda uluslararası hukukta cereyan ediyor ya aynen o uluslararası hukukta cereyan eden bir eee madde oraya eee konulmuştu. Bakın ne yapıyor? Antlaşmanın maddesini bile bozuyor karşılıklı olarak siyasal bir tercih olarak. Allah bozuluyor, ayet indiriyor. Göndermeyin diyor. Kafirlere göndermeyin, geri göndermeyin diyor. Ekonomi ile ilgili arkadaşlar yine düzenlemelere baktığımızda faiz düzenlemesi ne biliyor musunuz? Faiz demeyelim, affedersiniz. Düzeltiyorum. Benim ağzımda alışmış. Tefecilik. Riba. Faiz dediğimiz şey banka faizi akla geliyor bugün terimsel olarak. Yani eee tefecilik.
Riba tefeciliktir. Ve orada uygulanan tefecilik bambaşka bir şeydir. O yasaklanan tefecilik de bambaşka bir şeydir. Böyle bankacılıkla bankacılıkla da ilişkisi yoktur. Devletin kontrolünde de değildir. Gerçi bugün diyeceksiniz güncel hadiseler var kontrolünde olunca da ne oldu ki falan diye. Güncele biraz ister istemez örnek verile verebiliyoruz. Hemen zihnimiz oraya da gidebiliyor. Eee ama dikkat ediniz fonda çıkan bir şey bu da. Bankacılıkta değil. Farkında mısınız? Ya bankacılık çok sağlam bir sistemle devam ediyor. Yani devletin kontrolünde ve efendim orada hemen söyleyiniz. Orada da artık bir şeyler varsa yani işler karışık.
Eee evet. Yani en son inen ayetlerden dendir ribanın yasaklanmasıyla ilgili ayetler arkadaşlar. Bakın ekonomik düzenleme. Peki o ana kadar niye düzenlenmedi? Yani bu din idiyse ta öbür tarafta doğmuş. Bu bakın bir devletin ekonomik düzenini sağlamak için getirilmiş, konulmuş kuraldır. Bugün de tefecilik kanun olarak yasak değil midir? Yasaktır. E Allah da yasaklamış. Bu kadar. Bankacılık sistemi bambaşka bir şey. Bakın Kur'an-ı Kerim'in deki riba kelimesini tercüme ederken Türkçe'ye yanlış tercüme ediyorlar. Faiz diye tercüme ediyorlar. Hayır faiz sonraki asırlarda modern çağda ortaya çıkmış, bankacılık sisteminde ortaya çıkmış, işte batılıların interest diye adlandırdıkları kavramlaştırdıkları bir şey bu.
Ve çok teknik bir kavram. Çok teknik bir kavram. Ve bankacılık sistemi içerisinde söz konusu olan bir kavram. E siz alıyorsunuz onunla onun karşılığı o değil ki. Onun karşılığı tefecilik. Bu konuda en dikkatli tercüme yapan mesela İngilizce de Fransızca'da da gördüm mü hatırlamıyorum ama İngilizce'ye tercüme eden bazı mütercimlerin tercümelerinde gördüm. Türkçelerde yeni başladı o düzeltme işi. Mesela Mustafa Öztürk düzeltti. Tefecilik diye yazıyor şeyinde mealinde. Riba diye yazmıyor. Şey faiz diye yazmıyor. Tercüme etmiyor. Doğru tercüme tefeciliktir. Ribanın doğru tercümesi. Aynen İngilizce'de de çok iyi etüt etmiş, tarihe gitmiş ve onun karşılığını bulmuş tefsir malzemesini de kullanarak tefsir külliyatını usury kelimesiyle tercüme etmiş.
Interest'le değil. Yani tefecilik demiş ribaya. E doğrusu da bu. Tefecilik. Bakın infakla ilgili ayetlerle mesela savaşın finansmanıyla ilgili ayetler var arkadaşlar. Savaşın finansmanı. İşte Tebük Harbi'nin Harbi'nin finansmanı, Bedir Harbi'nin finansmanı, Uhud Harbi'nin finansmanı. Bunlara hep mallarıyla ve canlarıyla, mallarıyla ve canlarıyla. Hep infak böyle. İnfakla ilgili bir kıyaslama yapayım. Mekke'de 13 ayet var. Medine'de 57 ayet var. Çünkü artık orada savaş finansmanıyla ilgili, savunma giderleriyle ilgili de orada şöyle bir yapı yok değerli arkadaşlar. İşte savunma sanayii var, savunma bakanlığı var.
Ondan sonra bunlar devlet bütçesinden savunmaya pay ayırıyor diye düşünmeyeceksiniz. Böyle bir devletin şeyi yok. Bütçede ayrılmış bir payı yok. Dolayısıyla bir savaş yapılacaksa oradaki bireylerden isteniyor. Kim bu bireyler, müminler? Peki onları nasıl teşvik edeceksiniz? Allah yolunda savaşıyorsunuz. Hadi verin parayı diyeceksiniz. Ha diyeceksiniz ki bu kandırmaca mı? Hayır kandırmaca değil. O dönemin şartları içerisinde olması gereken bir şey. Bugün de seferberlik ilan edilse Allah korusun devletin bütçesi de yetmezse yani vatandaşlar olarak Türkiye Cumhuriyetinin vatandaşları bu konuda katkı sağlamayacak mı yani?
Öyle bir şey mi var? Yani dediği Kur'an'ın bakın size net söylüyorum. Vatan uğrunda savaştır. Bu kadar. Vatan uğrunda savaştır. Peki eskiden düzenli ordu mu vardı Peygamber zamanında? Yok. Eli silah tutan herkes savaşa giderdi. E bugün düzenli ordu var. Kim savaşa gidiyor da biz mi savaşıyoruz? Savaşı asker yapıyor. Savaşı bir grup yapıyor. Bakın o kadar şartlar değişmiş ki yani savaşa gidin dendiğinde veya vatan uğruna savaşın dendiğinde bizde bir grup gidiyor savaşa. Biz gitmiyoruz ki. Bakın aradaki fark. E peki biz gavur affedersiniz Bir çizgiden çıkmaya başladım. Hemen orayı o ilk hecesini söyledim geri alıyorum.
Yani biz neyiz yani? Vatan düşmanı mıyız? Yani vatan düşmanı mıyız? Savaşa gitmiyoruz. Yo değiliz. Ama savaş başka türlü artık. Benim öğrencileri bizim öğrencilerimizden birisi vardı. Tüm general emeklisiydi. İlahiyat Fakültesini okudu. E o mesela savaşın ahlakı ile ilgili bir şey çalışmak çalış dedi hocası ona. E ben emekli olduktan sonra o tezi yapmaya başladı. E hangi savaş dedi hocam demiş Yani ben bir direkt kendisinden hangi savaş? Hiç alakası yok ki o Kur'an'daki savaşla bugün bizim kurmayların jargonunda olan kurmayların kafasında olan savaş, stratejik ve taktiksel unsurların hiçbiri yok.
Savaş dediğimiz bambaşka bir şey. Neyi araştırayım ben diyor. Anlatabiliyor muyum? Yani bakın Allah yolunda savaş ne olmuş? Vatan uğruna savaş. Peki Kurtuluş Savaşı'nda vatan uğruna can vermedi mi bu ülkenin insanlar? Verdi. O zaman da yine orduyu kurdu Mustafa Kemal Atatürk değil mi? Atatürk'ün kurduğu bir ordu var. Orduyu yeniden tesis etti ve yine bir düzenli orduyla savaşı kazandı. Yoksa öyle gelişi güzel bir grupla yapmadı bunu. Onun için de Tekâlif-i Milliye şeyini çıkardı, kanununu çıkardı. Herkes işte çarığından arabasına kadar, işte yeleğine kadar, çizmesine kadar destek sağladı vatandaş.
Ne oldu bakın savaşın finansmanı? Nereye döndük Kurtuluş Savaşı'nda? Tam da peygamberin dönemindeki savaşlara döndük. Farkında mısınız? Demek ki şartlar gerektirdiğinde yine savaşacağız. Başka yolu yok. Yani vatanı savunmak için yani geri mi duracağız? Ama bu Kur'an'da olarak anlatılıyor. Çünkü vatan diye bir şey yok. Vatan kelimesi işte Namık Kemal'in vatan yahut Silistre'de karşımıza çıkan bir şey. Yani 19. yüzyılın ikinci yarısında kimi mütefekkirlerimizden işte artık vatan fikri oluşmaya başlıyor. Ulus devletlerin kurulmaya başlaması sırasında artık vatan diye bir şey çünkü imparatorluklar döneminde vatan diye bir şey yok.
Vatan böyle çerçevesi çok belli bir yere, bir toprak parçasına deniyor egemenliğin oluştuğu. Toplumsal düzen ve güvenlikle ilgili konuları da ele alıp bu siyasi içerik içeriği sonlandıracağım arkadaşlar. Toplumsal düzenle ilgili Kur'an-ı Kerim'de diye duymuşsunuzdur. Yani iyiliği emretmek, kötülükten yasaklamak. Bu emirler de Medine'de verilmiştir biliyor musunuz? Niye? Çünkü toplumda bir grup mesela ayetin birisi şöyledir. İçinizden bir grup iyiliğe çağırsın. Marufu emretsin ve münkeri de yasaklasın. Kim bu grup? Fakihler o kadar güzel anlamışlar ki tarihte hisbe teşkilatını kurmuşlar. Hisbe teşkilatı nedir arkadaşlar fonksiyonu hisbe teşkilatının tarihte?
Hisbe teşkilatı pazarı pazardaki düzeni sağlayan gruptur. Bir de toplumdaki kolluk kuvvetlerinin görevlerini yapar. Bakın demek ki bugünün zabıta ve kolluk kuvvetlerine tekabül ediyor. Kim bunlar? İyiliği emrediyor, kötülükten yasaklıyor. Yanlış tarttı mı hesabını görüyor. Veya genel ahlaka aykırı bir şey yaptığında suç yani kötü bir şey yaptığında toplumsallık içerisinde müdahale edebiliyor. E bugün bunu bireye yüklerseniz böyle bir görevi bu görev yapılabilir mi? Valla ben bir yerde mesela bir yürüyüş parkurunda böyle 10 12 12 13 yaşlarında çocuklara dedim ki bak bu zemini bozuyorsunuz. Bozuluyor burada insanlar yürüyor.
Eee şeyle bu sıkı turlarla, şeylerle bu martılarla, orada yürüyorlar. Zemin tamamen bozuluyor orada. Tuhaf renkler oluşmaya başlıyor. O kiremit rengi bambaşka renge bürünmeye başlıyor. Böyle nazik bir biçimde söyledim ama kim dinler? O yine devam etti. Orada onu yapacak olan kim biliyor musunuz? Orada görevli var. Her parkın görevlisi var ya belediye görevlisi. O yapabilir ancak. Ben yapamam ki. O kadar. Ben sadece söylerim. Söylemekle olmuyor ki. Bak Kur'an'da ifade şu. Emir ve yasak. Bireyler emir ve yasak verebilir mi? Hadi bana söyleyin. Bir otorite gerekir arkasında. Mesela güvenlikle ilgili bir konu.
Nisa Suresi 83. ayet. Bu da güvenlikle ilgili. O dönemde bazı konular ortaya çıkıyor arkadaşlar. Böyle bazı bilgiler. Tabii toplumda istihbari, istihbarat teşkilatı yok. İşte emniyet teşkilatı yok. Bu bilgiler toplanıp bir yerde değerlendirilmiyor. Onun için ayet iniyor buna buna. Yani müşrikler bir taraftan saldırıyor, münafıklar bir taraftan yıkmaya çalışıyor toplumu. İşte bu esnada güvenlik konularında zaafiyet oluşuyor. Bu zaafiyeti ortadan kaldırabilmek için ayet iniyor. Diyor ki herhangi bir güvenlikle ilgili konu da bilginiz olursa eğer, bir şey duymuşsanız onu yaymayın diyor. Bakın. Onu yaymayın.
Çünkü o toplumda böyle işleri yapanlar var. Yaymayın. Rasule ve bir de ulul emre. Bakın rasule ve ulul emre. Ulul emre kim? Ulul emrin dini bir niteliği mi var? Yok. O dönemde de yok. Bu dönemde de yok, o dönemde de yok. Yani tamamıyla siyasi bir olgudur bu. Ona götürseydiniz meseleyi, o konuyu, o güvenlikle ilgili konuyu, onlar daha iyi değerlendirirlerdi ve sonuç üretirlerdi ondan. Ama siz şimdi yayıyorsunuz bireysel olarak ve dolayısıyla toplumu tehlikeye atıyorsunuz, riske atıyorsunuz diye. Değerli dostlar, konuşmamı nihayetlendireceğim. Sonuçta bir varlık alanı olarak ayrı düşen siyaset alanını, devlet alanını, işte yasamayı, yürütmeyi, yargıyı, güvenlik meselelerini, toplumsal düzenlemeleri, bütün bunlarla ilgili konuların dinle ilgili olduğunu, din din olduğunu hala eğer zihnimizde değişmeyen bir fikir olarak taşıyorsak taşıyoruzdur.
Ama bunu taşımaya devam ediyorsak bu ümmetin, yani bu bu Müslüman kitlenin, bu geleneğin geleceği yoktur. Ağır bir şey söylüyorum. Geleceği yoktur. Doğru bir geleceği olamaz. Çünkü her şey birbirine karışır ve dindarlık denilen şey ortadan kaybolur. Dindarlık şeye düşer. Temaşa edilen bir nasıl diyelim, gösteri gösteri dünyasının unsuru haline gelir. Oysa din içte olan bir şeydir. Dışarıya taşımak ayıptır. Fevkalade ayıptır. Daha doğrusu günahtır. Bakın günahtır ve gayri ahlakidir. Reklamı yapılamaz dindarlığın. Dindarlık ortalıkta bakıyorum sosyal medyada, şurada burada, o WhatsApp gruplarında falan.
İşte Rabbim şöyle yapsın, Rabbim böyle Ya Rabbim Allah'ım ya Rabbim. Yani bir bu bu Rabbini bir namaz kılarken derken bir kendine gel arkadaşım yani ne ne yapıyorsun yani? Sen sen insanlar a mı anlatıyorsun bunu? Tanrıya mı anlatacaksın yani? Bir bilelim yani. Dinin adresi, muhatabı kaybolmuş arkadaşlar. Dolayısıyla Kur'an'ın muhatapları bakın Kur'an'ın tarihteki muhatapları sadece birey değildir. Mümin birey değildir. Ben size söyleyeyim müminler muhataptır. Müşrikler muhataptır o dönemde. Münafıklar muhataptır. Kafirler muhataptır. Eee devlet muhataptır. Resul muhataptır bizzati. Başkasını ilgilendirmez.
Sadece peygambere hitap eder o ayet. E şimdi biz okuyoruz Kur'an'ı zannediyoruz ki her şeyi bütün unsurlarıyla bize bir şey söylüyor. Ya bunun altından nasıl kalkacaksınız? Böyle bir şey var mı? Yani siz tek başınıza siyasal örgüt mü idare ediyorsunuz? Ne yapıyorsunuz yani? Devletini mi yönetiyorsunuz? Devlet yönetimi dinle olabilir mi? Peygamber yönetebilir devleti dinle. Yönetmiş tarihte. Çünkü vahiy destekli yönetiyor zaten. Peygamberin dışında hiç kimse dine dayalı devlet yönetemez arkadaşlar. Böyle bir şey yok. Yani hangi nitelikle? Ben 40-50 yıldır bu işlerle uğraşıyorum. Hafızım üstelik ve dini ilimlerde de felsefi ilimlerde de bir nasibim var değil mi benim?
Yani benim dini kisvem mi var canım? Faraza ben devlet başkanı olsam yani dini kisvemle mi ve dini eee kullanarak mı devleti yöneteceğim? Ben kimim ya? Halis Albayrak. Ne ne ne özelliği var? Nebi mi? Peygamber mi? Ayet mi iniyor bana? Yok. Herhangi bir problem olduğunda ayet mi iniyor ki ben onu çözümleyeyim? Ama peygambere ayet iniyor ve çözüyor. E bugün kim çözecek? Bugün akıl ve bilim çözecek başka bir şey değil ki. Deyip konuşmamı nihayetlendiriyorum. Evet hocam çok teşekkürler. Vallahi o kadar şahsıma da söyleyeyim ihtiyacımız varmış gibi konuşmaya. Böyle çok sıkışmış olduğum kendi zihinsel dünyamda birçok o sıkışmış kapıyı açtınız gerçekten.
En azından benim için terapi gibi oldu. Eyvallah. Değerli dostlar bu kısımda sorularınızı veya düşüncelerinizi hocamıza iletebilirsiniz. Ben bir soruyla başlamak istiyorum hocam. Konuşmanızın sonuna doğru faizden bahsettiniz, riba'dan bahsettiniz. Sabah kahvaltı yaparken YouTube'da bir konuşma dinliyordum. Bu güncel işte fon meseleleri falan. Orada bir akademisyen konuşuyordu gazeteci. Kendisi ateist olduğunu söyledi fakat dedi arkadaşlar ben Türkiye'deki mütedeyyin insanlara çok üzülüyorum yani. Şimdi bu fon şirketine hocam bir tane helal eee kurul varmış. İlahiyatçılar başında olduğu. Sadece ilahiyatçılar değil başka gruplardan da var.
ilahiyatçıymış ama hocam. Bir profesör adını unuttum. Bu fon şirketine helaldir diye sertifika vermiş. Öyle. Tabii yani Müslümanlar bu buraya parasını yatırabilir. Dedi ki ya bu Müslümanlar Türkiye'de 90'lı yıllarda Fadıl Akgündüz helaldir getirin paranızı bize yatırım diye soyuldu. Yani bu profesör özür dilemiş dün. Demiş ki ya evet bizim de kendimize bir öz eleştiri yapmamız gerekiyor. Çünkü hani biz iktisat, faiz değildir diye birçok insanın günahına girdik buraya yönlendirerek. Şimdi şuraya geleceğim hocam. Siz konuşmanızda şunu çok güzel vurguladınız. Yani burada dinin ne işi var değil mi?
Yani fonda dinle ne alakası var? Sen paranı daha çok para kazanmak istiyorsan bu senin sorunun ama bunu dine niye biz alet ediyoruz? Yine çok güzel söylediniz. Eee devamlı işte atıyorum burada konuşurken bile şuna ihtiyaç duyuluyor ya acaba duvarda bir dini bir şey mi olsa? Yani bir levha mı olsa? Ya da hocam konuşmaya başlarken bir işte Arapça bir şey söyleseniz falan hani tam olmadı gibi sanki konuşma falan. İşte vurgularınız o yüzden çok önemli hocam. Sizin konuşmanızın sonuna akıl ve bilimle dediniz ya sizce buna biz nasıl erişeceğiz ya da bunun yöntemleri ne olmalı? Yani çünkü gerçekten eee üzülüyor insan.
Yani ben o gazetecinin şeyini samimi buldum. Dedik ya ben ateistim ama gerçekten bu Müslümanları Türkiye'de belli aralıklarla herkes din üzerinden bir dolandırıyor dedi. Bak gel paranı buraya yatır. İşte eskiden Yimpaş Yozgat vardı. Değil mi Yimpaş? Almanya'da işte Almanya'daki Müslümanları getirin bak paranızı biz faizsiz değerlendirelim. E sonra battı hepsi. Onlarca insanın parası gitti. Fadıl Akgündüz dedi ki Maldivler'de Müslüman ada aldık. Size Müslümanca tatil yaptıracağız, devre mülk satalım. Topladı paraları kayboldu. Şimdi tatil yaparken biz niye buna ihtiyaç duyuyoruz dine değil mi hocam?
Yani Maldivler'e git veya gitme ama burada niye din işte dediğiniz o yüzden çok önemli. Her yere galiba bu dini sorma alışkanlığımızdan kurtulmak lazım değil mi hocam? Evet teşekkür ederim. Bir kere işte niye ben 40 yıldır hani Kur'an'ın mahiyeti üzerine düşünmeye, sorgulamaya çalışıyorum? Bunun için. Çünkü malzememiz yani kaynağımız bize açık, seçik, net bir bilim biçimde alanları ayırt ederek bir şey sunmuyor. Yani Kur'an öyle bir sunum da bulunmuyor. Çünkü tarihi bir yanı var, kültürel arka planı var. Siz Kur'an'ın tarihi arka planını bilmezseniz, kültürel arka planını bilmezseniz onu alıp bu kültüre aynıyla taşımaya çalışırsanız içeriğini işte bu yapılıyor zaten.
O zaman dinin içerisine her şey girer. Bunu yapabilmek için ben size şunu söyleyeceğim. Dediniz ki ne yapmak gerekir? Bunun yolu tamamen bilim ve düşünceye, felsefeye gereken önceliği vermektir. Kur'an siz neyseniz onu verir size. Düzeyiniz neyse zihinsel birikiminiz, tecrübeniz, bilginiz, tefekkürünüz ne ölçüdeyse ona göre size bir şey verir. Bir örnek vereyim. Cahiliye'ye bakarsanız IŞİD'ciler gibi olursunuz. Yani bilimden, tefekkürden, sanattan, ince zevklerden uzak bir biçimde dünyanın, dünyada beşeriyetin ürettiği bilgi birikiminden mahrum olarak beşeriyetin tecrübesini elinin tersiyle iterek Kur'an'la buluşursanız size öldürmeyi verir.
Ama Kur'an'la buluşmak için bilimi, sanatı ve felsefeyi ve beşeri bilimlerin birikimini, insanlığın birikimini, emeğini, tecrübesini kale alır, dikkate alır da onunla kendinizi donatır ve belli bir düzeye getirirseniz Kur'an size hayatta yapıcılığı öngörür. Sahtekarlığı değil, yanlış değil, dini her şeye katmayı değil, alanları ayırt etmeyi öğretir. Başka türlü bir yol yok. Kendimizi geliştirmeden Kur'an'la buluşmanın bir manası yok. Ben bunu her konuşmamda söylüyorum. Kur'an'la en fazla buluşulan, yani İslam dünyasında Kur'an'la en fazla buluşulan, bitmiş yüzyıllar için söylüyorum, 20. yüzyıldır.
En fazla Kur'an'la buluşulan yüzyıl. Peki Müslümanların 20. yüzyıldaki durumu nedir? Perişanlıktır. İyi peki Kur'an ne yaptı onları? Kurtardı mı? Yok. Niye? Çünkü kendilerinde bir şey yok. Amiyane tabiriyle söylersem Müslüman'da bir numara yok. E numara olmayınca yani ne olacak ki? Bir birikim yok. Bilim yok, tefekkür yok, sanat yok. Beşeriyetin bütün bilgi birikimini elinin tersiyle itiyor. La dini diye, profan diye. E peki nasıl olacak bu? Böyle seviyesizlikle Kur'an'la buluşmakla bakın 20. yüzyılda hiçbir şey olmadı. Bundan sonra da olmayacak onu söyleyeyim size. Çünkü Kur'an'ın ne olduğunu bilerek okumuyoruz.
Ama bana sorarsanız bu bir iddia değil, bu bir gerçekliktir. Ben Kur'an'ın ne olduğunu bilerek okuyorum. Her günde kesinlikle sizden daha fazla okuyorum. Mesleki sorumluluğum açısından da, araştırmalarım açısından da bu böyle. Ama bana hiç Kur'an yıkıcılığı teşvik etmiyor. Bana hiç Kur'an bu toplumun kültür havzasından uzaklaşıp kendime bir getto aramaya sevk etmiyor. Kendime yeni kurumlar kurma, yeni düzenler kurma ihtiyacı hissettirmiyor. O zaman biraz somut olarak kendimden örnek vereyim de belki bu daha yerinde olur bilmiyorum. Niye peki böyle? Çünkü ben sosyal bilimlere, beşeri bilimlere çok meftun olan antropolojisinden sosyolojisine, oradan sosyal psikolojisine, bütün bu din antropolojisinden kültür antropolojisine veya felsefi antropolojiye bütün bunlarla ilgili ilgilen ilgileniyorum.
Dolayısıyla böyle bir zihinle baktığınızda karşınıza Kur'an-ı Kerim hiçbir yerde size gidin de din adına filancaya bir yüz değnek çekiverin mesela demiyor. Böyle bir böyle bir emri yok bana. Farkında mısınız? Ama bana şunu emrediyordu, şunu söylüyordu ki ey halis nerede olursan ol o senin seninledir. Nerede olursan ol. Peki bu hem kontrol atfı vardır bunun. Görüyor. O görüyor diye vardır bir. İki o beni sürekli destekliyor. Benim yanımda. Beni koruyor. Beni muhafaza ediyor. Bana katkı sağlıyor o. Yani Allah. E bakın Kur'an'ın burasından alıyorum ben. Niye? Çünkü din olan bu da onun için. Din olan şu değil.
Bu da Kur'an'da emir. Müşrikleri nerede bulursanız öldürünüz. Bu da emir. Bana hiçbir zaman böyle bir emir gelmiyor Kur'an'dan. Neden? Çünkü bunun siyaset olduğunu biliyorum da onun için. Bunun savaş olduğunu biliyorum da onun için. Din savaşı olmadığını biliyorum da onun için. Peki bunu nereden biliyorum? Bunu 50 yıl önce bilmiyordum. Ama 35-40 yıl önce bilmeye başladım. Neden peki? Çünkü kendini eğitmeye çalıştım da onun için. Peki eğitmen neyle oluyor? Bilim ve felsefeyle oluyor temel iki. Bir de sanata ilgi duymak. İnsan olan sanata ilgi duymak zorundadır. Sanat insanı cezbeder. Sanat yaratıcılı bir yani Tanrı'nın yaratıcılığının kulda tecelli etmesidir, görünmesidir, tezahür etmesidir.
Başka bir şey değildir ki. Bilim ve felsefe ve sanat. Yani Kur'an değil. Şunu demek istemiyorum ha Kur'an'ı bırakın, Kur'an bir işe yara hayır. Kur'an'la iletişim zorluğu var. Bu zorluğu aşmanın yolu bir nice badireden geçiyor. Kur'an'ın mealini açıp okuyarak Kur'an'la iletişime geçemezsiniz diyorum ben size. Söylemek istediğim bu. Çünkü o bu çağa doğrudan hitap etmiyor çoğu zaman. Diyor ki eşinizi dövünüz diyor şu durumda. Bir şık olarak değil mi? E ne ne oldu şimdi? Karınızı dövünüz. Şöyle olursa dövünüz. Bu toplumla ne ilgisi var bunun? Mesela bu ayetin bu toplumla ne ilgisi var? Tamamen o toplumla çok eşlilikle ilgili bir şeydir arkadaşlar o ayet.
Çok eşlilikle. Yani tek eşlilikle ilgili değildir. Siz konuşun hocam. Tek eşlilikle ilgilidir Şey, o ayet çok eşlilikle ilgilidir. Bakın, ayette üç tane unsur var. Bir. Böyle bir itaatsizlik gördüğünüzde eşinizle diyor. Eşinizin birinde tabii. E ne oluyor? Ona öğüt veriniz diyor. Birinci. İkincisi eşlik ilişkisini terk ediniz. Peki vurmayı, dövmeyi geçtim. İkinci şıkka şık üzerinde duralım. Bu kime ceza olarak inmiştir bu ceza? Kadına. Peki tek eşlilikte erkek eşlik ilişkisini bıraktığında eşiyle aynı zamanda kendisine ceza vermiyor mu? Ne oldu şimdi? Bakın hiç karşılığı yok. Ayetin karşılığı yok.
Çünkü ceza kadına. Peki hangi kadına? Dördüncü eşi olan kadına, üçüncü eşi olan kadına. Ama adamın üç tane daha eşi var. Anlatabildim mi bilmiyorum. Yani karşılığı yok ayetin. Bakın dövmeye gelmedim daha. Eşlik ilişkisinde bile. Niye peki böyle söylemiş? Dövünüzü de demiş. Çünkü arkadaşlar o toplumda hele hele aristokrasi sınıfından değilseniz yani çok üst düzey bir kabileden değilseniz aile olarak bir kadınsanız ve birinin nikahı altında değilseniz size orada hayat hakkı yoktur. O bakımdan evliliğinizi muhafaza etmek zorundasınızdır. Yani dizinizi kırıp oturacaksınız. Kadının hali odur. Bugün öyle midir?
Değildir. Bakın hiç alakası yoktur. Kültürel arka plan demiştim. Onun için Kur'an'la iletişim hadi ayet gelmiş bana bir şey söylüyor şimdi burada. E ben bunu Neyi uygulayacaksınız? Uygulanacak bir hali mi var? Diyor ki hürre karşı hür, köleye karşı köle, kadına karşı kadını kısas ediniz diyor ayet. E buyurun edin bakalım. Ya köle de bulamıyoruz ki köleye karşı köle şey kadına karşı erkek nasıl olacak? Karşılığı yok. Demek ki bunlar toplumsal şeyler. Bunlar siyasal şeyler. Bunlar hukuksal şeyler. Din değil bunlar. Ama Allah baki orada. Neredeyse orada. Bilmiyorum. Yani din noktayı nazarından söylediğimde.
Ama iman her daim geçerli olabilecek icra edilebilecek bir faaliyet. Allah'a karşı bireysel görevlerimizi yapmak, görevlerimizi yapmak da yine bizim sorumluluğumuzda. Ama yani toplumsal görevleri biz siyasetin, devletin yerine geçip nasıl yapacağız? Böyle bir şey olabilir mi? Ya herkesin yapamadığı şey din değildir arkadaşlar. O zaman bir önermede bulunayım. Bir sonuç önermesi. Herkesin yapamayacağı, her bir bireyin üstesinden gelemeyeceği herhangi bir eylem dini eylem olamaz. Onun için hırsıza ceza vermek dini bir eylem değildir ama hırsızlık yapmamak dini bir eylemdir. Uzattım sözü kusura bakmayın.
Hocam biz dinimizi doğru öğrenemedik maalesef. Çünkü bize 90'lı 80'li kuşaklarda özellikle Allah yakar, Allah korkutur böyle ama biz gördüğümüzde din zannettik. Hani ayette de Haşr suresiydi zannedersem Allah'ı unuttular, Allah da ona kendilerini unutturdu diye yani siz daha iyi bilirsiniz. Haşr suresi. Biz bilemedik hani kendini bilmek Rabbini bilmektir. Ama biz doğru namaz, abdest sadece bu değil aslında. Dinin toplumsal olduğunu, adalet, bunları biz çok geç fark ettik. Acaba? Orada bir orada bir düzeltme, soruda düzeltme veya katkıda düzeltme yapmak ihtiyacı daha sonra olabilecek. Ha soruyu soruyorsunuz.
Ha sor bakalım. Yani geç mi kalındı ya da işte bir kayıp bir nesil var. Dediğimiz gibi dayatılan bir şey biz din zannettik. Aslında din toplumsal olduğunu işte sadece İslam'ın beş şartından ibaret olmadığını öğrenmek için dayatılanı da insan bilmiyoruz. Öğrenmeyi de bilmiyoruz. İşte sosyal medya dediniz. İşte sürekli bir dua çıkıyor, bir ayet çıkıyor ya da bir şey hep bir bunun üzerinde yani. Evet. Tuğba belki kavramları aynı manada kullanmıyoruz anladığım kadarıyla. Yani soru sorun çerçevesinde senin sorduğun soru çerçevesinde baktığımda kavramlara yüklediğimiz anlamlar aynı görünmüyor. Ben toplumsallığın dinle ilgisi olmadığını söylüyorum.
Ama senin toplumsallığın dinle ilgili olması gerekiyor. söylemek isterim. Onu o zaman şey yapıyorum. Hayır sadece dini biz bu beş şarttan ibaret olduğu öğretildi. O o o tamam. O tamam ama siz şimdi eğitim dediğimiz şey her toplumda söz konusu olan bir şey. Yani din eğitimi de bunun içinde elbette ki her türlü eğitimin içinde din eğitimi de var bir yönüyle. Ama siz din eğitiminde bildiğiniz kadar bir şeyler anlatırsınız. Karşıdakinde yansıması ne olur o belli değildir. Ama karşıdakine dayatamazsınız. Dayattığınızda dinden çıkar. Yani din alanından çıkarsınız. Ben onu anlatmaya çalışıyorum burada.
Yani toplumsallık dediğim devletin fonksiyonu olarak gördüğüm şeyler dinin fonksiyonu olamaz diyorum. Yani bir dindar olarak eee ne bileyim diyelim ki ben belli bir konuda bilgi sahibiyim. Bugün de geldim mesela bir bir şeyler anlatıyorum. Bu da belki eee aslında kamu şeyin eee ne denir? Örgün eğitimin yaygın eğitimin neredeyse bir parçası gibi. Anlatabiliyor muyum? Yani burada bir şey bir öğrenim de var burada dikkat ederseniz. Karşılıklı öğreniyoruz burada. Bakın anlatıyorum ben değil mi? Ama size bir şeyi dayatmıyorum. Sadece kendi düşüncelerimi sizinle paylaşıyorum. Ama bir kerameti kendinden menkul şeyh gibi tutup şöyle yapacaksınız, böyle yapacaksınız falan.
Aman küfre girersiniz diyor. Dinden çıkarsınız falan demiyorum. Yani dolayısıyla alanı ayırdığımızda yani senin orada anla anladım senin ne demek istediğini. Yani sadece namaz, oruç, abdestten ibaret değil. Dindarlık aslında içsel bir dönüşümü, değişimi, arınmayı gerçekleştirmektir. söyledin. Yani kendini bilen rabbini bilir. Bu zaten ta şeyden Hind'de de, Yunan'da da olan bir Platon'da da olan bir cümledir. Dolayısıyla eee bunlara katılırım. Evet. Allah'ı unutma dediğinizde yine aynı şekilde bu da tamamen bireyle ilgili bir şeydir. Yoksa toplumda efendim hırsızlık yapanın elini niye kesmediniz sorusu değildir o da.
Ama hırsızlığı niye yapıyorsunuz? Niye kamu malına tasallut ediyorsunuz? İşte bak orada asıl dindarlık söz konusudur. Evet. Hocam Tuğba Hanım'ın dediğinden ben şunu anladım aslında. Doğru mu anladım bilmiyorum ama işte din İslam, namaz işte İslam'ın beş şartı, toplumsal yaşam içerisinde ve belli bir kalitede insan olmalı, belli ahlaki, ilkesel Örnek olabilmek, model olabilmek, onu kastediyorum. Ki ben de biraz aynı fikirdeyim hocam. Sanki siz mesela dediniz ya 20. yüzyıl Müslümanların en çok Kur'an'la hemhal olduğu dönem. Tabii. Evet, bir dünya değil mi işte Kur'an öne çıkarıldı, Kur'ancı düşünürler ortaya çıktı, tefsirler yazıldı ki Türkiye'deki tefsir sayısı herhalde bilinemez durumdadır şu anda.
Siz bir uzman olarak kaç tane var herhalde kimse bilmiyor. Herkes yazıyor tefsir. Fakat dediniz aynı zamanda bir pespaye durum da söz konusu içinde bulunduğumuz coğrafyada. Bunun nedeni şu galiba hocam. İşte ritüeller üzerinden giden bir dindarlığın rol model üretememesi. Tabii. Yani işte bir Batı'ya baktığımızda Kant'lar, Heidegger'ler, Descartes'lar, Spinoza'lar işte Alman eğitim sistemi neredeyse tamamen Kant üzerinden gidiyor. Bir filozofu var. Bize baktığımızda sadece vaizimiz var. Güzel konuşuyor, sesi çok güzel. Öyle bir konuşuyor ki tüylerim diken diken oluyor. Evet, ortada ne var? Ortada bir şey yok.
Evet. Yani hadi arkadaşlar çıkışta kutuya 2 lira para atalım. Günün sonu buna dönüyor. Ve biz maalesef hocam işte uzatmadan şunu söyleyeyim. Yani elbette ki batılılardan bizim bir farkımız yok. Yani Allah onların beynini daha büyük, bizimkini daha küçük yaratmadı. Ki baktığınızda Müslüman dünyanın Türkiye dahil olmak üzere çok önemli avantajları var. Belki Avrupa ülkelerine göre, hele ki bizim değil mi hocam tam bütün kültürlerin ortasında tarihsel hafızamız belki de bulunmayacak bir nimet. Antik dönemden bugüne kadar. Evet. Ama günün sonunda bu tarz şeylerin değil de dediğim gibi sesi yanık bir hocanın peşinden gidiyoruz ve sonra dolandırılıyoruz, sonra hayal kırıklığına uğruyoruz, sonra diyoruz ki bu bize bunu nasıl yaptı?
Sözümü uzatmadan gerçekten Müslüman olarak üzülüyoruz da hocam. Yani iki gün önce Hollanda'da mı olmuş, Almanya'da Türkiye'nin en büyük tarikatı isim verelim menzil. Birbirine girmişler hocam. Niye? Binayı paylaşamıyorlar. Yani iki kardeş şu an tarikatı yönetiyor. O kardeşin müritleri diğerlerini kovmuş ve düşünün ikisi de Nakşibendi tarikatı. Aynı tarikattalar ve Alman polisi gelmiş ayırıyor bunları. Biber gazı falan sıkmış dergahın içine. E şimdi biz 21. yüzyılda buraya gelince değil mi hocam? İnsan trajikomik oluyor ama üzerinde düşünülmesi de gerekiyor. Yani hepimizin elinde şu var. Yapay zeka yüklü içinde ve biz bu hale düşüyoruz.
Evet zihinleri dönüştürmek zor. Evet. Siz bekliyordunuz Evet. Benim iki sorum olacak size. Öncelikle sunumunuz için çok teşekkür ederim. Çok faydalı bilgiler verdiniz. Sanat için söylediğiniz şeyler için de ayrıca teşekkür ederim. Ben de bir yazarım. İnsanı anlamak ve kendini anlamak açısından sanat gerçekten çok önemli. İnsan nitelikleri de ön plana çıkarmak açısından. Şimdi benim sizin soracağım ilk soru Rönesans döneminde Avrupa'da din ve devlet işleri ayrılmış ve bir reform yapılmış ve protestanlık da ortaya çıkmış. Ama İslamiyet'te bir reform hiçbir zaman olmadı. Sorgulama da olmadı. Bunun sebebi nedir?
Bu ilk sorum. İkincisi de bu IŞİD, El Kaide gibi terör örgütleri cihat adı altında yaptıkları eylemlerde maalesef ki Kur'an'a referans gösteriyorlar. Bunun sebebi de nedir? Evet. İkincisinden başlayayım. Bunun sebebi cehalettir. Başka hiçbir manası yoktur. Demin dediğim gibi Kur'an siz neyseniz Kur'an size onu verir. Eee o bakımdan o cahil bireylere zihinlere neyi veriyor? Sadece ötekini yaralamak, ötekini yok etmek, varlık dünyasından ötelemek, atmak gibi emeller. Veya işte esir edinerek köle edinmek, cariye edinmek gibi böyle tuhaf emelleri var, tuhaf hedefleri var. O bakımdan çağın tamamen dışında Kur'an'ın o tarihi arka planını bilmeyen, kültürel arka planını bilmeyen, Kur'an'ı sanki bugün de taze bir biçimde vahyediliyormuş gibi, kendisine doğrudan bir şeyler söyleniyormuş gibi algılayan fevkalade cahil bir zihnin ortaya çıkardığı sonuç bu.
Dolayısıyla bilimden ve düşünceden ve sanattan nasibini almamış topluluklarda, geleneklerde bu tür saçma sapan uygulamaları, saçma sapan düşünce da diyemiyorum çünkü düşünce değil bunlar. Düşünce bir emek mahsulü olur fikir. Bir takım işler bunlar yani bir takım yönelişler. Bunların şeyi yok. Cahillik. Başka bir şey değil. Birinci sorunuza gelirsek Evet, yapılmadı. Neden? Çünkü din eleştirisi İslam dünyasında yapılmadı. Yani hangi din? Kurumsallaşmış, kurumlaşmış din. Din aslında değerli dostlar üretilen bir şeydir. İndirilen değil. Üretilir. Kim tarafından? İnsanlar tarafından. Evet, Kur'an bir söz olarak vardır ama Kur'an'dan ilkeleri üreten, sonuçları çıkaran, kurumsal yapıları oluşturan, dini kuralları ortaya koyan hep insan zihnidir.
Peki bu insanlar kimlerdir diye sorduğumuzda işte bu yapay zekadan mahrum insanlar vardır. Onlar kurgulamışlardır. O kurguyla bir din anlatısı söz konusudur. Bunu Ebu Hanife, bizim imamımız Ebu Hanife'yi de onun içine katabilirsiniz. Yani onun ufku da insanlığın o dönemdeki o toplumun ufku neyse o kadardı. Fazla değildi. Eee, onun Allah'a inanma konusunda, tevhit konusunda söyledikleri hala geçerli. Neden? Çünkü din. Ama hayatın işleyişine dair söylediklerinin neredeyse hiçbiri geçerli değil bugün. Mesela bir örnek vereyim. Diyelim ki eee Müslüman bir hanım eee işte 90 km'nin üzerinde bir yere tek başına yolculuk yapamaz.
Yasaktır. Beytül tuzundan Şile'ye gidemez. Evet, gidemez. Eee, şimdi ben bazen öğrencilerime soruyorum, kız öğrencilerime. Diyorum ki siz nereden geldiniz? Diyor ki Van'dan geldim. Neyle geldim? Otobüsle veya uçakla. Kimle geldin diyorum? Hocam yalnız geldim. Kendim gel Nasıl geldin ya sen dindarlık falan Anlatabiliyor muyum? Yani değişiyor. Bunlar değişen şeyler. Çünkü dini şeyler değil ki bunlar. O dönemde üretilmiş, o dönemin zihninin ürettiği o o dönemin toplumsal ihtiyaçlarını yolda güvenlik yok. Yolda eşkıya var. Yol güvenliği olmayan bir yerde yani bir kadının yanlış başıma yolculuk yapması elbette ki sakıncalı.
Yani gayet normal. gidemez hocam. Efendim? Bir erkek de gidemez. Bir erkek bile gidemez. Yani orada da zaten kervanlar kervanlar oluşturuyor ama nedense erkekler için söylenmemiştir bu söz. Onu söylüyorum. Erkekler meselesi yapmış da ondan söylemiş. Güzel. Çünkü bunları tespit edenler erkekler de onun için. Öyle diyelim. O da doğru. Sizin dediğiniz de doğru. Bir yönüyle de erkekler bunları kurguluyor ya. Dolayısıyla kendilerine yontarlar erkekler. Onun için çok erkeklere fazla güvenmeyin yani. Evet. Evet, doğru. Hocam tam sizin dediğinize bir ek yapmak istiyorum. Tam canlı bir örnek oldu. Bu felsefe tarihinde de şey der ya hocam özellikle işte Nietzsche, Schopenhauer falan böyle kadınlara dair işte Schopenhauer Aşkın Metafiziği kitabında çok böyle tahkir edici sözleri vardır kadınları tanımlarken.
Şimdi fakat ben hep şunu derim ya o dönemki kadınla şimdiki kadın aynı değil. Yani Schopenhauer işte kadın felsefe yapamaz, kadın düşünmez, bunlar sadece evde oturur falan diyor ama şimdi hanımefendi mesela işte örnek verecek olursak ne yaptı? Söze müdahale etti. Şimdi bu hakkı var artık. İsmini bilmiyorum hanımefendinin ama artık o sadece bir kadın değil bu toplumda. Eşik aşılmış. Şimdi bizim işte Müslüman dünyada hocam biraz bu anlaşılmıyor. Yani Türkiye'de de son zamanlarda özellikle genç düşünen ya da yazan böyle Müslüman kadınlara bir saldırı var. Şunu fark edemiyor. Diyor ki ya sen kimsin ki din hakkında konuşuyorsun?
Evet, maalesef. Evet. Sen kadın başına işte kalktın ayrımcılık. Ya artık o kadın değil. O adı Elif'se Elif diye bir birey. Ve bir misyonu var. İlahiyatçı, felsefeci ya da sosyolog. O artık sosyolog Elif. Kadın Elif değil. Öyle. Ve hocam en acı veren taraflarından birisi bu kadın meselesi sanki. Bunun da Onu onu isterseniz hanımefendinin sorusuna devam edeyim sorusuna. Sizin var mı ilave etmek istediğiniz? Tabii. sorusuna binaen bir şey takıldı aklıma. DAEŞ ya da eee Taliban'ı gibi zihniyetlerin eee siyasi olarak da değerlendirilmesi gerekmiyor mu? Mesela şu an emperyalist devletlerin ve istihbarat örgütlerinin kullandığı, tetikçi olarak yetiştirdiği Evet.
eee Müslümanları kötülemek, kötü göstermek, yozlaşmış göstermek amaçlı dünyanın vizyonuna sunduğu eee örgütler değildir. Müslüman topluluklar olarak mı ifade etmemiz gerekir, onları tetikçi örgütler olarak mı görmemiz lazım? Evet. Şimdi bunları tahlil edecek güce sahip değilim ben ama bile bildiğim kadarıyla eee zemin yani toprak mümbit olunca, müsait olunca kullanılmaya elverişli grupları bulursunuz. Bakın burada yine batıyı suçlama refleksinden vazgeçip kendimizi suçlamayı eee yeğlememiz gerektiğini altını çizmek istiyorum. Biz neden eee eğitimimizi yaygınlaştıramıyoruz? Neden kültürümüzü dönüştüremiyoruz ki böyle unsurların oluşması eee batılı güçler, eee hain güçler tarafından rahatlıkla organize edilebiliyor ve bu tür örgütlenmeler yapılabiliyor.
Ben meseleye buradan bakılması kanaatindeyim. Yoksa eee düşmanı suçlamanın eee bize kazandıracağı hiçbir şey yoktur. O bir vakadır. Bunlar tetikçi olarak kullanılıyor. O bildiğimiz bir şey. Ama bir eee Amerika'da veya işte Hollanda'da yaşayan bir eee protestanı niye kullanmıyorlar veya orada yaşayan bir katoliği niye kullanmıyorlar da İslam dünyasında yaşayan, iktisaden geri, sosyal olarak geri, ekonomik olarak geri ve bilimsel olarak, düşünsel olarak, zihinsel olarak geri bir toplumun eğitim düzeyi eee çok düşük seviyede olan bir topluluğun fertlerine yöneliyorlar. Demek ki biz önce kendi bahçemizi durumundayız ki öbürlerine öbürlerini eleştirebilelim.
Öbürlerini eleştirmenin bize kazandıracağı hiçbir şey yok. Biz öz eleştiri yapmak durumundayız. Hanımefendinin sorusu muallakta kaldı bildiğim kadarıyla. Ona Zülfi Zülfü Yare dokunacak şiirler de hani söylemek istemiyorum ama şu kadarını söyleyeyim. Biz din toplumlar, insan değiştikçe, insanın bilinç dünyası değiştikçe, insanın bilgisi ve tecrübesi değiştikçe toplum değiştikçe, kültür değiştikçe, bilgi değiştikçe, düşünce değiştikçe, sanat geliştikçe, değiştikçe din de ona paralel olarak insanla buluşma biçimini, formunu değiştirir. Buna reform diyorsanız reformdur. Eğer bunu yapmıyorsanız bunu yapmıyorsanız e buyurun orada din olur burada da insanlık yürür gider.
Müslümanlık dediğiniz şey ama bir o din hayatın içine gerçek manada girmez. O din dediğiniz şey öz haliyle, asli haliyle hiçbir zaman tecessüt etmez. Yani cisimleşmez. Bu bakımdan elbette ki bir dönüşüm gerekiyor. Dinin o zaman ben size söyleyeyim. Dinde reformun özü şudur. İman ibadet ahlaktır din. Gerisi din değildir. Bu kadar. Dindeki reform budur. Peki bunu kim yapmış? Atatürk yapmamış mı bunu? Yaptı. Yaptı da yaptı da kelamını yapmadı. Yani bunu anlatacak yani laikliğin aslında dinin yaşanması için vazgeçilmez bir ilke olduğunu anlatabilecek zihinlerin yetişmesine imkan vermedi. Keşke ona imkan verseydi, yani onu da kurtarsaydı kelamı da arkasına koyacaktı.
Kelamı arkasına koymadığı için tepkisel durumlar ortaya çıktı ve bugün karşı devrim olarak eee terennüm edilen, dillendirilen bir eylemlilikle bir eee reaksiyonla karşı karşıya eee kalınmış oldu. Aslında o dönemde kendisini destekleyenler oldu. Diyelim ki Ankara Müftüsü eee ismini şu anda birden hatırlayamadım. Eee Rifat Börekçi Hoca efendi. Eee Ufuklu bir insan. Ahmet Hamdi Akseki gibi hocalar. Bunlar zaten veya Seyyid Bey gibi eee insanlar. Onun mesela meclis zabıtlarında onu okuyabilirsiniz onun konuşmasını. Yani eee bütün bu devlet işlerinin eee Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin uhdesine sunulduğunu eee anlatan ve onu gerekçelendiren konuşmasını da görebilirsiniz.
Peki kelam? Kelam yok. Yani kelamı dönüştürmediğiniz müddetçe Evet. eee bu bu bu mümkün değil. Bu da neyle olur eee hanımefendi? Eee bu eğitimle, felsefeyle, bilimle olur. Eee beşeriyetin birikimine eee sadık kalmakla olur. Eee ama biz eee devlete egemen olursak dindar oluruz düşüncesini eee zihnimize kazındığı için bize çünkü Kur'an'ın içeriğinde bu var. İçerikte de bu olunca çok rahat oraya hemen gidebiliyoruz. Hemen egemenlik peşinde koşmaya gidiyoruz. Ondan sonra da işi batırıyoruz. Yani kasaya ve masaya egemen olduğumuzda da bozulmaya başlıyoruz. Eee yani eee din bozmaz aslında yapar ama kasa ve masa bozar.
Eee o O biz bu yenilenmeyi, yani dinde yenilenmeyi, teceddüdü yapacak zihinsel donanıma, birikime, yetkinliğe sahip bir toplum değiliz. Yani ilahiyatçıları da değil, aydınları da değil. Yani bu bunu kotaracak bir grubumuz yok. Maalesef yok. E teker tek tek işte münferiden çıkışlar oluyor, yapılıyor, ediliyor. Bizim gibi ne bileyim emek veren yüzlerce insan var. Ya biz bizi kim dinliyor? Yani biz kimiz yani? Yani haris alarak konuşuyormuş. Yani ne olacak yani haris alarak? Konuşsa ne olur, konuşmasa ne olur? Ama yine sorumluluk hissettik geldik konuşuyoruz. Evet. Teşekkür ederim. Peki müfredattan felsefe derslerinin çıkarılmasında bunun bir etkisi var mı?
E bu bu tabii ki var. Olmaz olur mu? Bunlar birbirine bağlı şeyler. Yani düşünmek, düşünmeyi engelliyorsunuz. Yani düşünme Tabii biat kültürü oluşuyor. Düşünme becerisi ortadan kalkıyor. Yani sorgulama ortadan kalkıyor. Düşünme ortadan kalkıyor. Peki insan aslında düşünen hayvandır denir ya. Yani düşünen hayvan. Ta Aristoteles'ten beri öyle. Peki düşünme düşünmemeyi siz önüne hedef olarak koyarsanız nasıl olacak? Yani felsefe okursanız dinden çıkarsınız. Hangi dinden? Hangi dine girdi de çıkıyor insanlar acaba? Dinin dini ne zaman araştırdılar da bu insanlar Müslüman oldular? Ben bile öyle olmadım.
Atadan dededen tevarüs ettiğim dindarlığım. Bu kültürde olduğum için Müslüman oldum. Yani ne oldu? Neyi araştırdım da Müslüman oldum da birdenbire dinden çıkıyorum yani? Zaten girişim bir kere bir emek mahsulü değil ki. Tabii girişim emek mahsulü olmadığı için rahatlıkla çıkabiliyorum ben. Ya oysa emek mahsulü olsa çıkmam zaten. Çıkmam çok zor olur. Ben felsefe okuyorum hayatı. Yani felsefeyle çok yakınım. Aynı zamanda felsefe lisansım var ama yani ben dinden dinden mi çıkıyorum? Öyle bir şey yok. Belki dindarlığımı koyulaştırıyorum. Yani anlatabiliyor muyum? Yani o derin dindarlığı daha da ileriye taşıyabiliyorum.
Yani Tanrı'yla bağımı daha güçlendirmek için ne yapabilirimin peşindeyim. Yoksa filanca toplumsal duruma nizam vermek çabası içerisinde değilim. Filanca adamlara, filanca insanlara ne bileyim hükmetmek gibi bir dindarlık peşinde değilim. Ama felsefe sorgulamayı tabii ki bu da önemli bir etken. İlahiyat fakültelerinden bile felsefeyi kaldırmaya çalıştılar. YÖK biz itiraz ettik. Özellikle felsefe bölümleri ve akademisyenler ilahiyat akademisyenleri, ilahiyat felsefecileri isyan ettiler ve Ankara İlahiyat'ta bir basın açıklaması yapıldı. basın açıklaması da yapıldı ve yapamadılar. Tamam mı? Yani ama orta dereceli okullarda yaptılar.
Üniversitelerde yapamadılar. Bizde de felsefeyi neredeyse kuşa çeviriyorlardı. Oysa ben de derslerde bir tefsirci olarak derim ki öğrencilerime derdim arkadaşlar susuz hayat felsefesiz ilahiyat olmaz. Evet, teşekkür ederiz. Buyurun beyefendi siz de. Hocam Avrupa skolastik düşünceyi yıkarak o aydınlanma çağının nimetlerinden yararlanmaya başladı. Evet. Bizde o düşünce yıkılabilir mi? Ya da hani yıkılmasının adımlarını görmeye başladık anlattığınız üzere. O 20. yüzyılda birkaç böyle hani uyanma başladı gibi Hıhı. tabiri caizse öyle konuşmak isterim de. Biz bunun nimetlerini yiyebilir miyiz? Biz görür muyuz?
Güzel. Gelecek versiyonunuz nasıl? Evet. Şimdi karamsar bir tablo çizmek istemiyorum arkadaşım. Yani ben şöyle diyorum ben ifadeyi her zaman bunu tekrarlıyorum. Beklentim çok düşük. Yok denecek kadar az. Umudumu taze tutmaya çalışıyorum. İkisini ayırıyorum birbirinden. Yani umut çünkü umutsuzluk insanı şimdi yazar arkadaşımız bunu çok iyi bilecektir. Tabii hepimiz bunun farkındayız ki ümit kalmadığı zaman insanoğlunun bütün melekeleri neredeyse dumura uğrar. O bakımdan umudu taşımak ama beklentiyi asgariye indirmek. Mesela diyelim ki çocuklarınızdan size sizin istediğiniz gibi size cevap vermelerini, davranmalarını beklemek bir beklentidir.
Bunları yapmamak lazım mesela. Ama umut etmek lazım. Bunu bu nimetlerden yararlanmamız için kendi aydınlanmamızı kendi düşünürlerimize ile kendi dinamiklerimizle harekete geçirmemiz gerekiyor. Bu da bugünün toplumsallığında ve siyasal yapısı içerisinde bugünün toplumsallığında olacak gibi görünmuyor. Ancak ne olur biliyor musunuz? Ben öyle söyleyeyim. Teknoloji öyle bir yere gelir ki artık insanoğlu zorunlu olarak yani Müslüman toplum zorunlu olarak aa din buymuş demek ki derse o zaman zaten o zaman kendisi bir şey bulmuş olmaz zaten. Kendisi emek vermiş olmaz. Yine batının yine yine bu bu bilgiye emek veren Dini bize dini anlatırsa doğru anlatırsa biz ancak o şekilde Yani yani ona güven işte ona güven duymayız bir kere yani psikolojik olarak ona güven duymuyoruz.
Çünkü batıya güvensizlikten dolayı biz aslında bilime ve felsefeye ilgisiz kalıyoruz. Oysa hani bu topraklarda doğmuş. Aristo da burada felsefe yapmış. Herakleitos da burada felsefe yapmış. Miletli filozoflar burada yaşamış. Yani bu toprakların şey Bergama'da yaşamışlar. Ama biz bunları terk etmişiz. O biraz zor olacak ama en azından bireysel olarak her birimiz bu aydınlanmayı yaşamak için çaba sarf eder derim. Benim mesela yapmak istediğim, yaptığım, kendi adıma yaptığım bu. Ben de bir yerden geliyorum. Neredeyse işitçi durumunda değildim ama yani böyle siyasal İslamcı kimliğim vardı 70'li yıllarda.
Biz o zamanlar işte Mevdudi'nin kitaplarıyla, Seyyid Kutub'un kitaplarıyla besleniyorduk. Oysa oralarda din yoktu. Başka bir şeyler vardı. Onları okuya okuya bizim kafa şey yani çıktı. Rayından çıktı. Sonra bilime, felsefeye yönelince aa dünya varmış, başka dünyalar varmış, hakikat varmış, toplum varmış, insan varmış. Aa neler varmış neler. Hiç de öyle değilmiş demeye başladım. Demek ki bakın gelişmeyle, eğitimle ilgiliymiş. Buyurun tamamlayın. eklemek isterim. Marx sürekli der ki işte din afyondur, din afyondur. Yani hani çok işte ortodoks kesim en azından hani ilahiyat açısından söyleyeyim. Ona oldukça karşı çıkarlar.
Evet. Yani siz aynı şekilde o Afyon'un etkisinde olduğunuzu düşünüyor musunuz hala? Din dediğiniz şey bak hangi din diye sorduğunuz zaman insanların yani kız kız Evet evet tamam. Kız mekserisini yani eski tabiriyle söyledim şimdi. Yani çoğunluğunun zihninde var olan din kavramını eğer düşünürsek vaizlerimizin yani din anlatıcılarımızın anlattığı din olarak o dini tırnak içerisinde görürsek o afyondur. Ama din afyon değildir. Bunu bir şey söylemek Orada da zaten Marx'ın söylediği de Marx'ın söylediği de zaten kilisenin uyutmasıdır. Kilisenin dinidir Marx'ın dini. Ama aydınlanma İncil'in dinini biraz oradan çekip çıkarıp almıştır.
Kilisenin dinini alt etmiştir. Hocam bununla ilgili bir şey söylemek istiyorum. Süleyman Seyfi Öğün siyaset bilimci din afyondur kelimesini kullanırken Marx'ın afyonu ağrı kesici olarak kullanıldığını söyler. Uyuşturucu bir madde olarak kullanıldığını söyler. Hani orada zaten din afyondur'dan önce Marx'ın bir cümlesi daha vardır. Din Ya paragrafı bütünüyle baktığımızda evet. söylemedi. Evet. Buyurun hanımefendi sizden. Hocam merhabalar. Merhaba merhaba. Hocam sizi fakülte dışında da dinlemek çok güzeldi. Beni hatırlıyorsunuz. Tabii tabii tabii. Hocam ben iki konuya değinmek istiyorum. Birincisi hani ben gelirken bir yoğun bir katılım bekledim açıkçası.
Hani acaba yer bulur muyum bulmaz muyum çünkü bir önceki de yine bir Fatih hocamızı ağırladık değil mi Usul Atölyesi. Hani böyle bir gösterme hani böyle bir ayrım yapmak tabii ki de istemiyorum. Ama böyle gösterme olunca hani burası doldu taştı hatta şuradaki şeylere oturduk. Hı hı. merdiven boşluklarına. Ama nedense Almanya'ya yönelik olduğunda 3 5 10 kişi bile değiliz. Yok 10 kişiden fazlayız zaten. Nedense beni bu üzdü. İkincisi de hocam açıkçası hani ben bir Müslüman olarak öncelikle ikinci olarak da ilahiyatçı olarak şunu merak ediyorum. Hani bu anlama hani ilk muhataplar acaba şöyle bir düşüncem var.
Hani bu bazı ayetleri hani bu Taliban'a IŞİD'e, hani biz şimdi oturup da bunları konuşacağımıza ilk muhataplar bunları, bu parlak zihinli olanlar, hani hepsi değilde, bu zihinler bunları oradan çıkartamaz mıydı? Yani Kur'an'ı şunu demek istiyorum. Iı, Anladım. eksiltmek de demek istemiyorum. Yanlış anlaşılmak da istemiyorum ancak hani bazı ayetlere de gerek yoktu. Yani ben bazı ayetlerin zaten üstüme de alınmıyorum. Üstüme alınmamız da gerektiğine inanmıyorum. Hı hı. Hani ben bu ayeti görmek zorunda mıydım yani? Bir Müslüman olarak ve bir ilahiyatçı olarak. Hı hı. Hı hı. İnşallah anlatabilmişimdir.
Iı, yani bu senin, ıı, duygu dünyanın, ıı, duygularının sonucu olarak söylenmiş bir söz aslında. Yani ıı, çünkü Kur'an'ın içeriğinin ben ne dedim? Yani bütün alanları içine alıyor. Sadece ıı, dini içeriğe sahip değil dedim. Ama biz bunu, çağdaş insanlar olarak, okuyucular olarak bu ayrımı yapabilecek bir, ıı, derin söylem analizine tabi tutmamız lazım Kur'an'ı. O, ona tabi tuttuğumuz zaman, yani eğitimli beyinleri oluşturduğumuz zaman tehlike ortadan kalkar. Ama bizde eğitim olduğunu zannediyor muyuz Aysun? Aysun'du değil mi ismin? hocam. Aslı. Iı, bizde, ıı, yani eğitimin olduğunu mu düşünüyoruz yoksa endoktrinasyon mu var bizde?
Hocam ben biraz galiba sorumluluğu ilklerine atıyorum herhalde. Yok. Yok o, o, o, o, o, o mümkün değil. O olamaz. Onların zihin dünyaları zaten ona müsait değil. Zaten onlar savaşıyorlar orada. Bu, bu işi yaşıyorlar. Allah'ın emrini uyguluyorlar orada. O uygulayanlardan bu görevi beklemeyiz Aslı. Biz ne yapacağız? Bugün, bugün sorumluluk almamız gerekiyor. Bugünün sorumluluğu ne? Bilim, felsefe, ıı, baş tacı ederek orada hareketle eğitimi gerçekten, gerçek bir eğitimi verebilerek, eee bu bunun üstesinden gelebileceğiz. Yoksa yani Kur'an'la muhatap olduğunuzda Kur'an sizi eee size çok kötü şeyler de söyleyebilir.
Hocam bu anlamda benim de şöyle bir serzenişim var. Eee çok fazla ilahiyat programı yaptık Ankara Uzatölyesinde. Türkiye'nin birçok ilahiyat fakültesinden hocaları konuk ettik. Türkiye'de şöyle bir hastalık olduğunu düşünüyorum hocam. Kur'an fetişizmi diyorum ben buna biraz. Bu da şöyle bir şey. Kur'an'ı yaşamak yerine tefsir edip edip dönmek böyle. Baştan bitirip tekrar dönmek. Eee bir hocanın şöyle bir tabiri olmuştu. Dedi ki beni Ankara'da bir vakıfa davet ettiler. Hocam bir konferansa gelir misin? Oturduk. Vakfın sahibi dedi ki dedi ya 20 yıldır biz tefsir yapıyoruz hocam. Şunu söylediler anlamadınız mı daha?
Yani 20 yıldır tefsir yapıyorsun. Kur'an böyle zor anlaşılacak bir kitap değil. Beş altı tane önemli madde var içinde ki siz hepsini çok güzel anlattınız. İyi insan ol, dürüst insan ol, ahlaklı insan ol gibi. Yani bunlar için senin hanımefendinin dediği bana şöyle yakın geldi biraz. Kur'an'daki eee hukuk kurallarını ilgilendiren ayetten bana ne? Beni ilgilendiren şey nedir? Halis hocama burada misafir ettiysem ya da buraya insanlar geldiyse onlarla olan ilişkimdir. Ya ben burada iyi bir insan olmayı ki felsefe vurgunuzu şundan önemsiyorum ha hocam. Sanatın zarafetine, felsefenin de düşünme kabiliyetine sahip insan bence Kur'an'ı hiç okumasa dahi bir Kur'an Müslümanı olur.
Ama ben çok tanıdım. Lütfen beni mazur görün. Hayatını tefsirle geçirmiş ama çok kaba saba insanlar tanıdım Ankara'da. Yani gerçekten yanında beş dakika oturmak istemeyeceğim hocalar tanıdım. Dolayısıyla burada galiba eee biraz o fetişizmi de bırakmak lazım hocam değil mi? Yani Kur'an Kur'an bizi kurtaracak bir araç değildir yani bir kere biz eğer bir yol alacaksak kendimiz yol alacağız. Kur'an sadece bir katkı sağlar bize. Elbette ki dinin esaslarını bize öğretir. Yani Allah'tır, peygamberdir, ahirettir. Zaten arkadaşlar biz geleneğin düşünce dünyasını da bilmiyoruz geleneğimizin tamamını. Bakın geleneğimizin en büyük alimleri, mütekellimler yani kelamcılar dini üç kategoriye indirmişlerdir.
Bir tevhit, iki nübüvvet, üç mead. Nedir bu? Bir tevhit, Allah'ı birleme. İki ikincisi ikinci ilke ne? Peygamberlik. Peygamberlik haktır. Üçüncüsü ne? İnsan sorumluluğu. İnsan sorumludur. Bu kadar. Dini böyle özetlemişler bizim alimlerimiz. Ama çağdaş dönemde din deyince her şeyi onun içine koyma alışkanlığı ve tutumu var maalesef. O Afyon konusundaki düzeltmeniz önemli. Ben paragrafı bütünüyle okudum orada Marx'ın şeyini, paragrafını. Eee eee tabii ki orada aynı zamanda eee yani Süleyman Bey'in söylediği şeyin ötesine de geçiyor o. Sadece yani o ilaç olarak kullanılan Afyon derken orada bir benzetme de yapıyor.
Onu da kabul etmemiz lazım. Eee onu ben demin söylediğim gibi nasıl izah ettim? Kilisenin dini Afyon'du. Aydınlanma ile ilgili Alman bir arkadaşım madde yazmıştı. Bizim birlikte çalıştığımız felsefe dini kavramlar sözlüğüne ansiklopedik sözlüğe. O orada aydınlanmayı yazmıştı ve aydınlanmanın kaynağını İncillere dayandırmıştı. Biliyor musunuz? Yani temel oradan alıyordu. Çünkü İsa'nın mesajı öyle yabana atılacak bir mesaj değil ki. Eee, ama ne yapılmış İsa'nın mesajı? Sonra Pavlus tarafından, Saint Paul tarafından bambaşka bir kurumsallaşmaya tabi tutulmuştur. Dolayısıyla Hristiyanlığın mucidi İsa değildir.
Saint Paul'dür. Pavlus'tur. Tarsuslu hemşehrimizdir. Yani dolayısıyla böyle bakmak lazım. Eee, işte o dine eee, karşı söylemiş olduğu sözdür. Şimdi bugün de dinin o afyon olarak kullanılabilme imkanı var mı? Var. Kullanılıyor mu sonuna kadar? Bakın sonuna kadar kullanılıyor. Ben cumalara gittiğimde hutbelerde ve vaazlarda dinlediğim sözleri yani Tanrı'nın evi diye çıkıp gidesim geliyor. Anlattığı din değil. Anlattığı bambaşka bir şey. Son dönemde zaten o bir tartışma. Ölmeyelim. Kayıt yapılıyor lütfen. Oradan ses gelince hocanın sesi Evet, evet anlattığı bambaşka bir şey arkadaşlar. Yani din anlatıcılarının anlattığı şey eee, yenilenmiş düşünce olarak yenilenmiş bir din değil.
Kafalarına sığan çok sığ, çok yüzeysiz din nedir, siyaset nedir, toplum nedir, hukuk nedir bütün bu kavramsallaştırma tırmalardan haberi olmayan insanların anlattıkları birtakım şeylere din diyorlar ve böyle anlatıyorlar. Ya bu bu bu artık buradan bir şey çıkmayacak değerli arkadaşlar. Çıkmayacak. Sizden son kez alalım o zaman. İki buçuk saat edelim. sizin anlattıklarınızdan benim çıkarttığım aslında iki tane din var diyebiliriz. Bir uydurulmuş din bir indirilmiş din. Neden uydurulmuş dincilerin bu çok pazar yeri var? Peki. Şimdi bu Mustafa İslamoğlu arkadaşımızın söylediği sözdür bu. Ve bilimsel arka planı boştur.
Katılıyorum. Çünkü indirilmiş din kimin dinidir? Kim? İndirilmiş din yoktur. Kur'an indirilmiştir, din indirilmemiştir. Kur'an din değildir. Kur'an sözdür. Din insanların eliyle oluşur zaten. Üretilmiş dindir. Üretilmiş dindir. Din üretilir zaten. Aynı şekilde Mustafa arkadaşımızın ürettiği de, söylediği de üretilmiş dindir. Neden? İndirilmiş dinin sahibi kimdir? Mustafa arkadaşımız mıdır? Bana anlatabilir mi Mustafa arkadaşımız indirilmiş din asıl dindir diye. Nerede indirilmiş din? Kur'an bize bir din, dini bütün kurallarıyla, ilkeleriyle, yapısıyla bize vermiyor ki. Oradan zihinsel dolayımından geçerek ortaya çıkarılan ilkeler din oluyor sonuç itibariyle.
Bakın namazımızın beş vakit olduğu bile ve namazımızın nasıl kılınacağı bile insanların üretimiyle ortaya çıkarılmıştır. Dolayısıyla Mustafa'nın söylediği felsefi ve bilimsel altyapısı olmayan sloganik bir sözdür. Dolayısıyla ona fazla girmeyelim. Din üretilmiştir, bugün de üretilmelidir. Benim iddiam odur. Din üretilen bir şeydir. Bugün de üretilmek durumundadır. Dini üretenler kimlerdir biliyor musunuz? Bak tarihte üretilenleri saysam sabaha kadar sayalım isimlerini. Fakihleri ve mütekellimleri. Sabaha kadar. Ve bitmez. Onlar üretmiştir. Şimdi kim üretecektir peki? İbn-i Hazm gelip 6. yüzyılda, hicri 6.
yüzyılda yaşamış olan, şey 5. yüzyılda yaşamış olan İbn-i Hazm gelip benim dinimi mi öğretecek yani? Böyle bir şey olabilir mi? Ben öğreteceğim bunu. Sorumluluğu ben alacağım. Onun için diyorum ki siyaset din değildir. Ama eskiden siyaset dindi. İbn-i Hazm'a sorarsan siyaset dindi. E buyurun cenaze namazına. Evet. Evet değerli dostlar. Yaklaşık 2,5 saate yaklaştık neredeyse. Ben sevgili hocama çok teşekkür ediyorum bize bu değerli vakti ayırdığı için. Gerçekten kendisini eee bir ilahiyatçı fakat ben eee felsefe platformu olarak, us atölyesi olarak Halis hocamın felsefi donanımının birikiminin gerçekten farkında birisi olduğunu düşünüyorum.
O yüzden Halis hocamı elden geldiğince böyle konuk etmeye çalışıyoruz. Çünkü çok değerli bence. Bunu arşiv olarak en azından video olarak bile elimizde kalması. O yüzden değerli vaktini ayırdığı için teşekkür ederiz. Sizlere teşekkür ederiz varlığınızla, düşüncelerinizle aramıza oldunuz. Umarım hocamı yeniden misafir etme şansımız olur. Sizin konuşmanızla kapatalım hocam isterseniz. Evet eee değerli dostlar. Umarım verimli bir toplantı oldu. Eee zihinler bir şekilde buluşuyor bu bu tür ortamlarda. Eee karşılıklı olarak öğrenmeler gerçekleşiyor. İnsanın etkileşime girmesi eee diyaloğsal eee bir ortamda bulunmak son derece değerli.
Monologlardan hiçbir yarar gelmez. Nutuk çekmekten de hiçbir yarar gelmez. En iyi nutukları siyasiler çeker ama bir anlamı yoktur onların. Eee dolayısıyla bizim gibi bilim ve eee fikir insanları ise eee monologdan değil diyalogdan hoşlanırlar. Çünkü hala kendilerini geliştirebilmek, dönüştürebilmek için yolculukta farkındadırlar. Öğrenme yolunda olduklarının farkındadırlar. Burada Emre Kongar hocamızı bir anayım. O aynen cümlesine başlarken ben bir toplum bilim öğrencisi olarak şöyle düşünüyorum der. Kendisi sosyologdur. Ama ben bir toplum bilim öğrencisi olarak şöyle bakıyorum der. E ben de bir ilahiyat ve felsefe öğrencisi olarak nasıl baktığımı sizinle paylaşmak durumunda oldum.
Hepinize teşekkür ediyorum.